Shaxs xususiyatlari bo'yicha ma'lumot
Chirchiq davlat pedagogika universiteti Pedagogika fakultetining 1-kurs talabalari orasida shaxsning xulq-atvor xususiyatlarini kompleks o‘rganish HISOBOT
O‘quv yili: 2025–2026
Oliy ta’lim muassasasi: Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Fakultet: Pedagogika fakulteti
Kurs: 1-kurs
Sinaluvchilar soni: 302 nafar
Tadqiqot sanasi: 20–27.11.2025
Tadqiqotni amalga oshirgan: Psixologiya kafedrasi
1. Tadqiqotning maqsadi.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Pedagogika fakultetining 1-kurs talabalari orasida shaxsning xulq-atvor xususiyatlarini kompleks o‘rganish, ularning ijtimoiy-psixologik moslashuv darajasini baholash hamda xulq-atvordagi turli og‘ishlar va tendensiyalarni aniqlashdan iboratdir.
Tadqiqot jarayonida Ye.V.Leus tomonidan ishlab chiqilgan “Shaxs xususiyatlarini o‘rganish” testi asosida talabalarning quyidagi asosiy psixologik-xulqiy ko‘rsatkichlari tahlil qilindi: ijtimoiy moslashuv darajasi, delinkvent xulq-atvorga moyillik, addiktiv (qaramlik) xulq-atvor tendensiyalari, agressivlik darajasi hamda autoagressiv (o‘z-o‘ziga zarar yetkazish yoki suitsidal) xulq-atvor ehtimoli.
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati shundaki, u talabalarning oliy ta’lim muhitiga moslashuv jarayonini o‘rganish, ularda uchrashi mumkin bo‘lgan psixologik qiyinchiliklarni erta bosqichda aniqlash va profilaktik choralarni belgilash imkonini beradi. Shu bilan birga, ushbu diagnostika natijalari orqali talabalarning shaxsiy rivojlanish xususiyatlari, xulq-atvordagi ijobiy va salbiy tendensiyalari aniqlanib, ular bilan individual va guruhiy ish olib borish uchun ilmiy-amaliy asos yaratiladi.
Tadqiqot orqali birinchi kurs talabalarining yangi ta’lim muhitiga kirib kelishi bilan bog‘liq psixologik adaptatsiya jarayonlari, ularning ijtimoiy munosabatlardagi faolligi, stressga bardoshliligi hamda xulq-atvordagi ehtimoliy xavf omillari kompleks tarzda o‘rganildi. Bu esa kelgusida ularning ta’lim jarayonidagi muvaffaqiyatini ta’minlash, shuningdek, salbiy xulq-atvor shakllanishining oldini olishga xizmat qiladi.
Shuningdek, tadqiqot natijalari pedagog-psixologlar uchun profilaktik dasturlar ishlab chiqish, ta’lim muhitini sog‘lomlashtirish hamda talabalarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
2. Tadqiqot metodikasi: Tadqiqot jarayonida Ye.V. Leus tomonidan ishlab chiqilgan “Shaxs xususiyatlarini o‘rganish” testi qo‘llanildi. Ushbu metodika shaxsning xulq-atvor xususiyatlari va ijtimoiy-psixologik holatini kompleks baholashga qaratilgan bo‘lib, talabalar orasida turli xulq-atvor tendensiyalarini aniqlash imkonini beradi.
Test 75 ta savoldan iborat bo‘lib, har bir savolga javob berishda respondentlar uchta variantdan birini tanlaydilar: “Ha”, “Ba’zan” va “Yo‘q”. Baholash tizimi quyidagicha belgilangan: “Ha” javobi uchun 2 ball, “Ba’zan” javobi uchun 1 ball, “Yo‘q” javobi uchun 0 ball beriladi. Ushbu ball tizimi orqali har bir respondentning umumiy va alohida shkalalar bo‘yicha ko‘rsatkichlari aniqlanadi.
Metodika doirasida quyidagi asosiy shkalalar baholanadi: ijtimoiy moslashuv darajasi, delinkvent xulq-atvorga moyillik, addiktiv xulq-atvor tendensiyasi, agressivlik darajasi hamda autoagressiv (suitsidal) xulq-atvorga moyillik. Har bir shkalaning maksimal qiymati 30 ballni tashkil etadi, bu esa respondentda muayyan xulq-atvor xususiyatining namoyon bo‘lish darajasini aniq baholash imkonini beradi.
Test individual tarzda o‘tkazilib, respondentlardan samimiy va mustaqil javob berish talab etildi. Olingan natijalar statistik tahlil usullari asosida qayta ishlandi va har bir shkala bo‘yicha umumiy tendensiyalar aniqlandi. Shu orqali talabalarning ijtimoiy moslashuv darajasi va xulq-atvordagi ehtimoliy og‘ishlar kompleks ravishda tahlil qilindi.
3. Chirchik DPU 1-kurs talabalarining umumiy natijalari (302 nafar)
Tadqiqot natijalari Ye.V. Leusning “Shaxs xususiyatlarini o‘rganish” testi asosida Chirchiq davlat pedagogika universitetning 1-kurs talabalari (jami 302 nafar) o‘rtasida amalga oshirildi. Olingan ma’lumotlar talabalarning ijtimoiy-psixologik holati, xulq-atvor tendensiyalari hamda turli xulq-atvor shakllarining namoyon bo‘lish darajasini ko‘rsatadi.
I Ijtimoiy shartli xatti-harakatlar bo‘yicha natijalar tahliliga ko‘ra, 144 nafar (47,3%) talabada xulq-atvor og‘ishlari kuzatilmagan, ya’ni ular ijtimoiy me’yorlarga mos, barqaror xulq-atvor modelini namoyon etgan. 138 nafar (46,0%) talabada muayyan vaziyatlarda xulq-atvorda og‘ish elementlari kuzatilgan bo‘lib, bu ularda adaptatsiya jarayoni to‘liq barqaror emasligini anglatadi. 20 nafar (6,7%) talabada esa xulq-atvorning shakllangan og‘ish modellari aniqlangan bo‘lib, ularga individual psixologik yondashuv va korreksion ishlar zarurligini ko‘rsatadi.
II Delinkvent xulq-atvor ko‘rsatkichlari bo‘yicha 240 nafar (79,3%) talabada salbiy ijtimoiy xulq belgilari kuzatilmagan. 49 nafar (16,3%) talabada vaziyatga bog‘liq delinkvent tendensiyalar mavjud bo‘lib, ular tashqi ta’sirlar ostida noto‘g‘ri qaror qabul qilish ehtimoliga ega ekanligini ko‘rsatadi. 13 nafar (4,4%) talabada esa delinkvent xulq-atvorning shakllangan modellari aniqlangan bo‘lib, bu guruh bilan profilaktik-psixologik ishlar olib borish zarurligini anglatadi.
III Addiktiv xulq-atvor bo‘yicha natijalarga ko‘ra, 252 nafar (83,4%) talabada qaramlikka moyillik belgilari kuzatilmagan. 46 nafar (15,2%) talabada vaziyatga bog‘liq addiktiv tendensiyalar mavjud bo‘lib, ular stress yoki tashqi ta’sirlar ostida salbiy odatlarga moyillik ko‘rsatishi mumkin. 4 nafar (1,3%) talabada esa shakllangan addiktiv xulq-atvor modellari aniqlangan bo‘lib, bu guruhga individual psixologik yordam ko‘rsatish talab etiladi.
IV Agressiv xulq-atvor bo‘yicha tahlil natijalari 243 nafar (80,5%) talabada agressiv tendensiyalar yo‘qligini ko‘rsatdi. 51 nafar (16,9%) talabada vaziyatga bog‘liq agressiya belgilari mavjud bo‘lib, ular muayyan stress holatlarida emotsional reaksiyalarni nazorat qilishda qiyinchilik sezishi mumkin. 8 nafar (2,6%) talabada esa shakllangan agressiv xulq-atvor modeli aniqlangan bo‘lib, ular bilan korreksion va psixoprofilaktik ishlar olib borish muhim hisoblanadi.
V Suitsidal (autoagressiv) xulq-atvor bo‘yicha natijalarga ko‘ra, 296 nafar (97,7%) talabada autoagressiv xulq belgilari kuzatilmagan. 6 nafar (2,0%) talabada vaziyatga bog‘liq suitsidal fikr yoki tendensiyalar ehtimoli mavjud bo‘lib, ular psixologik qo‘llab-quvvatlashga muhtoj hisoblanadi. 1 nafar (0,3%) talabada esa suitsidal xulq-atvorning shakllangan belgilari aniqlangan bo‘lib, ushbu holat bo‘yicha zudlik bilan individual psixologik yordam va nazorat ishlari tashkil etilishi lozim.
Natijalar 1-kurs talabalarining aksariyatida ijtimoiy moslashuv darajasi nisbatan barqaror ekanligini ko‘rsatsa-da, ayrim guruhlarda xulq-atvordagi og‘ishlar va psixologik risk omillari mavjudligini ham aniqladi. Bu esa ular bilan tizimli profilaktik va korreksion ishlar olib borish zarurligini ko‘rsatadi.
4. Umumiy psixologik xulosa
Tadqiqot natijalariga asoslanib shuni ta’kidlash mumkinki, Chirchiq davlat pedagogika universitet 1-kurs talabalarining aksariyatida ijtimoiy moslashuv darajasi nisbatan barqaror va ijobiy tendensiyaga ega. Olingan ma’lumotlar ko‘rsatishicha, talabalarning katta qismi ijtimoiy me’yorlarga mos ravishda xulq-atvor namoyon qiladi, jamoada muloqotga kirishish va ta’lim muhitiga moslashish qobiliyati yetarli darajada shakllangan. Shu bilan birga, 6,7% talabalarda ijtimoiy bosimga moyillik kuzatilib, bu guruhda tashqi ta’sirlarga nisbatan psixologik barqarorlikni mustahkamlash zarurati mavjud.
Delinkvent va agressiv xulq-atvor ko‘rsatkichlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, taxminan 4% atrofidagi talabalarda ushbu turdagi xulq-atvor shakllangan yoki barqarorlashgan holda namoyon bo‘lmoqda. Bu holat mazkur guruh bilan individual psixologik ishlash, korreksion dasturlar ishlab chiqish va profilaktik chora-tadbirlarni amalga oshirishni talab qiladi. Shu bilan birga, vaziyatga bog‘liq holda agressiv reaksiyalarning namoyon bo‘lishi ba’zi talabalarda emotsional boshqaruv ko‘nikmalari yetarli darajada rivojlanmaganligini ko‘rsatadi.
Addiktiv xulq-atvor bo‘yicha olingan natijalarda asosiy muammo sifatida elektron va raqamli vositalarga bog‘liqlik, shuningdek, stress holatlarida paydo bo‘ladigan kompensatsion xulq-atvor tendensiyalari qayd etildi. Bu holat zamonaviy axborot muhiti ta’sirida yoshlar orasida raqamli qaramlikka moyillik ortib borayotganini ko‘rsatadi va bu yo‘nalishda profilaktik ishlar olib borish zarurligini anglatadi.
Suitsidal (autoagressiv) xulq-atvor ko‘rsatkichlari juda past darajada ekanligi ijobiy holat hisoblanadi. Biroq hatto kam miqdorda namoyon bo‘lgan bunday tendensiyalar ham alohida e’tiborni talab qiladi, chunki ular shaxsning ichki psixologik holatida jiddiy emotsional zo‘riqish mavjudligini ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, ushbu guruh bilan profilaktik psixologik suhbatlar va doimiy monitoring ishlarini tashkil etish muhim hisoblanadi.
Umuman olganda, tadqiqot natijalari 1-kurs talabalarining psixoemotsional holati ko‘p jihatdan barqaror ekanligini ko‘rsatsa-da, ayrim guruhlarda ijtimoiy moslashuv, agressiya, addiksiya va autoagressiv tendensiyalar mavjudligini inkor etmaydi. Bu esa oliy ta’lim muassasasida psixologik xizmat tizimini yanada takomillashtirish, profilaktik dasturlarni kuchaytirish va talabalar bilan individual ishlashni tizimli yo‘lga qo‘yish zarurligini ko‘rsatadi.
5. Psixologik tavsiyalar:
Tadqiqot natijalariga asosan Chirchiq davlat pedagogika universitetida talabalarning ijtimoiy-psixologik moslashuvini mustahkamlash, xulq-atvordagi risk omillarini kamaytirish hamda emotsional barqarorlikni oshirish maqsadida quyidagi psixologik tavsiyalarni amalga oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Talabalar uchun birinchi navbatda stressni boshqarish va emotsional nazorat ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan treninglarni tizimli tashkil etish zarur. Bu treninglar doirasida nafas olishni tartibga soluvchi mashqlar, relaksatsiya usullari hamda mindfulness (hozirgi onga e’tiborni jamlash) mashqlari qo‘llanilishi maqsadga muvofiqdir. Ushbu mashqlar talabalarda emotsional barqarorlikni oshirish, stress holatlarini kamaytirish va diqqatni jamlash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, talabalarda ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirish va konfliktli vaziyatlarni samarali hal qilish bo‘yicha treninglar o‘tkazish muhim ahamiyatga ega. Bu jarayonda rolli o‘yinlar, keys-stadi tahlillari va guruhiy muhokamalardan foydalanish tavsiya etiladi. Bunday yondashuv talabalarning muloqot madaniyatini oshiradi, empatiya va hamkorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi hamda jamoada ishlash qobiliyatini mustahkamlaydi.
Zamonaviy axborot muhiti ta’sirida raqamli qaramlik (internet, ijtimoiy tarmoqlar va gadjetlarga bog‘liqlik) muammosi ortib borayotgani sababli, talabalar uchun “onlayn-diskonnekt strategiyalari”ni joriy etish tavsiya etiladi. Bu strategiya doirasida ma’lum vaqt mobaynida raqamli qurilmalardan foydalanishni cheklash, oflayn faoliyatlarni ko‘paytirish, sport va ijodiy mashg‘ulotlarga jalb qilish kabi choralar amalga oshirilishi lozim. Bu esa raqamli qaramlikning oldini olish va psixologik sog‘lom muhitni shakllantirishga yordam beradi.
O‘qituvchilar uchun esa talabalar orasida xavf guruhlarini erta aniqlash va ular bilan yumshoq, qo‘llab-quvvatlovchi kommunikatsiya o‘rnatish bo‘yicha maxsus tayyorgarlik ishlarini tashkil etish muhim hisoblanadi. Bu jarayonda pedagoglar talabalarning emotsional holatini to‘g‘ri baholash, ular bilan ishonchli muloqot o‘rnatish va zarur hollarda psixologik xizmatga yo‘naltirish ko‘nikmalarini egallashlari lozim.
Bundan tashqari, dars jarayonida rag‘batlantiruvchi metodlardan foydalanish va mentorlik tizimini joriy etish tavsiya etiladi. O‘qituvchi-mentor modeli talabalarning shaxsiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, ularning o‘qishga motivatsiyasini oshirish hamda ta’lim muhitiga tezroq moslashuvini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu orqali ta’lim jarayonida nafaqat bilim berish, balki shaxsni kompleks rivojlantirishga yo‘naltirilgan pedagogik muhit shakllantiriladi.
Universitet psixologlari uchun tavsiyalar
Universitet psixologlari faoliyatini yanada samarali tashkil etish, talabalar o‘rtasida aniqlangan psixologik risk holatlarini barvaqt korreksiya qilish hamda salbiy xulq-atvor tendensiyalarining oldini olish maqsadida quyidagi amaliy tavsiyalarni joriy etish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Addiktiv va agressiv xulq-atvor belgilari kuzatilgan talabalar bilan ishlashda maxsus yopiq kichik guruhlar tashkil etish tavsiya etiladi. Bu guruhlarda psixologik xavf darajasi o‘xshash bo‘lgan talabalar bilan maqsadli korreksion mashg‘ulotlar olib borilib, ularning emotsional boshqaruv, o‘z-o‘zini nazorat qilish va ijtimoiy moslashuv ko‘nikmalari bosqichma-bosqich rivojlantiriladi. Bunday yondashuv guruh dinamikasi orqali ijobiy o‘zgarishlarga erishish imkonini beradi.
Suitsidal xavf aniqlangan (0,3%) talabalar bilan esa alohida individual psixologik ish olib borish zarur. Ushbu toifadagi talabalar bilan ishlashda maksimal darajada ehtiyotkorlik, ishonchli munosabat o‘rnatish hamda doimiy psixologik kuzatuvni ta’minlash muhim hisoblanadi. Zarur hollarda ularni tibbiy-psixologik yordam tizimiga yo‘naltirish choralari ko‘rilishi kerak.
Barcha talabalar uchun o‘zini anglash, emotsional nazorat va stressni yengish bo‘yicha maxsus psixokorreksion kurslarni joriy etish tavsiya etiladi. Ushbu kurslar doirasida trening mashg‘ulotlari, refleksiya usullari, relaksatsiya texnikasi va kognitiv-bixevioral yondashuv elementlaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Bu talabalarning ichki resurslarini kuchaytirish va psixologik barqarorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, universitet psixologlari tomonidan har oylik monitoring tizimini yo‘lga qo‘yish zarur. Monitoring natijalari asosida talabalarning psixologik holati dinamikasi baholanib, zarur hollarda tezkor yo‘naltirish va korreksion choralar amalga oshirilishi kerak. Bu tizim psixologik muammolarni erta bosqichda aniqlash va ularni samarali hal etish imkonini beradi.