Kirish
Har bir xalq adabiyoti o‘z tarixining badiiy xotirasidir. XIX asr oxiridan XX asr oxirigacha bo‘lgan davr o‘zbek xalqi hayotida mustamlakachilik siyosati, majburiy modernizatsiya, til va yozuv islohotlari, milliy o‘zlikni qayta anglash jarayonlari bilan kechdi. Ana shu murakkab tarixiy tajriba adabiyotda chuqur iz qoldirdi. Bugungi adabiyotshunoslik bu izlarni o‘rganishda jahon ilm-fanida keng qo‘llanilayotgan postkolonial tahlil metodiga tobora ko‘proq murojaat qilmoqda. Ushbu maqolada mazkur metodning nazariy asoslari, uning o‘zbek adabiyoti namunalariga tatbiq etilish imkoniyatlari va bu yo‘nalishdagi tadqiqotlarning dolzarb vazifalari haqida fikr yuritiladi.
Postkolonial nazariyaning asosiy tushunchalari
Postkolonial tanqid XX asrning ikkinchi yarmida shakllangan bo‘lib, uning nazariy poydevorini Edvard Saidning 1978-yilda nashr etilgan “Orientalizm” kitobi tashkil etadi. Said G‘arb ilmiy va badiiy tafakkurida Sharqning “o‘zga”, “sirli”, “qoloq” va “ma’rifatga muhtoj” makon sifatida tasvirlanganini, bu tasvir esa hukmronlikning ma’naviy asosiga aylanganini ko‘rsatib berdi. Keyinchalik Homi Bhabha “gibridlik”, “mimikriya” va “oraliq makon” tushunchalarini ilmiy muomalaga kiritdi: mustamlaka sharoitida yashayotgan inson na butunlay o‘z an’anasiga, na butunlay hukmron madaniyatga mansub bo‘ladi, u ikki dunyo chegarasida yangi, ziddiyatli o‘zlikni shakllantiradi. Gayatri Spivak esa “Subaltern gapira oladimi?” degan savol orqali hokimiyat tizimida ovozi eshitilmaydigan qatlamlar — dehqonlar, ayollar, quyi tabaqa vakillari muammosini ko‘tardi.
Bu tushunchalar o‘zbek adabiyotshunosligi uchun begona emas. Chunki Turkiston o‘lkasi avval Rossiya imperiyasining, so‘ngra sovet tuzumining tarkibida bo‘lib, “markaz” va “chekka” munosabatlari, “madaniylashtirish” missiyasi, ona tilining ikkinchi darajaga tushirilishi, tarixiy xotiraning qayta yozilishi kabi jarayonlarni bevosita boshdan kechirdi. Shu bois postkolonial metod o‘zbek matnlarini yangicha o‘qish, ularning yashirin qatlamlarini ochish uchun samarali vosita bo‘la oladi.
Jadid adabiyoti: o‘zlikni anglash va qarshilik ovozi
Postkolonial tahlil uchun eng boy material jadid adabiyotidir. Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” dramasi, Abdurauf Fitratning “Munozara”, “Hind sayyohi qissasi”, “Abulfayzxon” asarlari jamiyatni ichdan isloh qilish g‘oyasini ilgari surar ekan, bir vaqtning o‘zida mustamlaka sharoitida millatning ma’naviy tanazzuli sabablarini ham tahlil qiladi. Jadidlar G‘arb ilm-fanini o‘rganishga da’vat etgan, ammo uni ko‘r-ko‘rona taqlid qilishni emas, milliy-diniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirishni maqsad qilgan. Bhabha ta’biri bilan aytganda, bu — hukmron madaniyatni passiv qabul qilish emas, balki uni o‘zlashtirib, o‘z manfaatiga xizmat qildirish strategiyasi, ya’ni ijodiy gibridlikdir.
Abdulla Qodiriy va Cho‘lpon: tarix orqali bugunni anglash
Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romani zohiran XIX asr o‘rtalaridagi Qo‘qon xonligi hayotiga bag‘ishlangan. Biroq roman muallif yashagan davr — 1920-yillar kontekstida o‘qilganda, unda millatning parchalanishi, ichki nizolar va bu nizolar oqibatida yot kuchlar hukmronligiga yo‘l ochilishi haqidagi achchiq xulosa namoyon bo‘ladi. Postkolonial nuqtai nazardan Abdulla Qodiriy o‘z xalqining tarixini o‘zi hikoya qilish huquqini tiklaydi: tarix endi “markaz” nigohi bilan emas, millatning o‘z nigohi bilan yoziladi.
Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romanida esa mustamlaka tizimining inson taqdiriga ta’siri yanada ochiq ko‘rinadi. Zebi obrazi — Spivak ta’riflagan subalternning yorqin badiiy timsoli: u na oilada, na jamiyatda, na sud jarayonida o‘z ovozini eshittira oladi. Mirkarimboy va Miryoqub kabi obrazlar orqali esa mahalliy elitaning mustamlaka ma’muriyati bilan murosasi, “mimikriya” holati badiiy tahlil qilinadi. Cho‘lpon she’riyatidagi “kishan”, “qafas”, “tun” kabi timsollar ham erksizlik tajribasining poetik ifodasi sifatida postkolonial o‘qish uchun keng imkoniyat yaratadi.
Postkolonial tahlilning metodologik tamoyillari
O‘zbek adabiyoti namunalarini postkolonial metod asosida tadqiq etishda quyidagi tamoyillarga tayanish maqsadga muvofiq:
- Tarixiy-kontekstual yondashuv — asarni yozilgan davrning ijtimoiy-siyosiy sharoiti, senzura va mafkuraviy bosim bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganish;
- “Markaz — chekka” munosabatlarini aniqlash — matnda kimning nigohi ustun, kim gapiradi va kimning ovozi bostiriladi, degan savollarga javob izlash;
- Til va nutq tahlili — asardagi o‘zlashma so‘zlar, ikki tillilik, rasmiy va xalq tili ziddiyatini madaniy hokimiyat belgisi sifatida o‘rganish;
- Obrazlar tipologiyasi — subaltern, mimikriya holatidagi qahramon, gibrid o‘zlik egasi kabi obraz turlarini aniqlash;
- Ezop tili va ramziylikni ochish — senzura sharoitida yashirin ma’noni ifodalash vositalarini aniqlash;
- Qiyosiy yondashuv — o‘zbek adabiyotini qozoq, qirg‘iz, tatar, ozarbayjon hamda Osiyo va Afrika xalqlari adabiyoti bilan qiyoslash.
Shu bilan birga, G‘arbda shakllangan nazariyani to'g'ridan to'g'ri tarzda ko‘chirish ham maqbul emas. Markaziy Osiyo tajribasi Hindiston yoki Afrikadagi mustamlakachilikdan farq qiladi: bu yerda mafkuraviy, lingvistik va madaniy bosim turli niqoblar ostida amalga oshirilgan. Shuning uchun postkolonial metod milliy adabiyotshunoslik an’analari, matnshunoslik va manbashunoslik yutuqlari bilan uyg‘unlikda qo‘llanilishi lozim.
Ta’lim jarayonidagi ahamiyati
Postkolonial tahlil metodi pedagogika oliy ta’lim muassasalarida filologiya yo‘nalishi talabalarining tanqidiy tafakkurini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Talaba badiiy matnni faqat syujet va obrazlar tizimi sifatida emas, balki tarixiy xotira, madaniy hokimiyat va milliy o‘zlik masalalari kesishgan murakkab hodisa sifatida o‘qishni o‘rganadi. Bo‘lajak o‘qituvchi esa maktab o‘quvchilariga jadid adabiyoti, Qodiriy va Cho‘lpon ijodini zamonaviy ilmiy talqinda yetkazib bera oladi. Bu yo‘nalishda seminar mashg‘ulotlari, kurs ishlari va bitiruv malakaviy ishlarining mavzularini shakllantirish ham dolzarb vazifalardan biridir.
Xulosa
Postkolonial tahlil metodi o‘zbek adabiyotining XX asrdagi taraqqiyotini yangicha anglash, uning ma’naviy qarshilik, o‘zlikni saqlash va tiklash tajribasini ilmiy asosda ochib berish imkonini beradi. Jadidlar merosi, Qodiriy va Cho‘lpon romanlari, sovet va mustaqillik davri nasri bu metod uchun boy material bo‘lib xizmat qiladi. Kelgusida mazkur yo‘nalishda o‘zbek adabiyotshunosligining o‘z nazariy apparatini shakllantirish, mintaqa adabiyotlari bilan qiyosiy tadqiqotlarni kengaytirish hamda natijalarni oliy ta’lim o‘quv dasturlariga tatbiq etish muhim ilmiy vazifa bo‘lib qoladi.
Muallif: Davlatova Adiba Raxmatovna, filologiya fanlari doktori, O‘zbek adabiyotshunosligi kafedrasi professori.