KIRISH
Hozirgi globallashuv davrida ta’lim tizimiga qo‘yilayotgan talablar tubdan o‘zgarib bormoqda. Endilikda
o‘quvchilardan nafaqat tayyor bilimlarni egallash, balki mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va yangi
g‘oyalar yaratish kabi kompetensiyalarni rivojlantirish talab etiladi. Shu nuqtai nazardan, boshlang‘ich ta’lim
bosqichi o‘quvchilarda kreativ fikrlashni shakllantirishning eng muhim davri hisoblanadi. Boshlang‘ich sinf
o‘quvchi larida kreativ fikrlashni rivojlantirish ularning keyingi ta’lim bosqichlaridagi muvaffaqiyatiga mustahkam
zamin yaratadi. Bu jarayonda o‘qituvchining roli, ta’lim muhiti va qo‘llanilayotgan metodlarning samaradorligi
alohida ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda jamiyatda faol va ijodiy shaxslarga bo‘lgan ehtiyoj maktabda nafaqat bilimlarni o‘zlashtira
oladigan, balki ularni mustaqil ravishda qo‘llay va tahlil qila oladigan, nostandart vaziyatlarda qo‘llay oladigan
o‘quvchilarni tayyorlash masalasini dolzarb masalaga aylantirmoqda. Bunday shaxsning shakllanishiga, shub
hasiz, nafaqat shaxsning shaxsiy shartlari, balki tashqi sharoitlar – muhit ham ta’sir qiladi.
Bugungi kunda ijodkorlik, yaratuvchanlik, yangilik yaratishga qaratilgan faoliyat kreativ faoliyat deb tu shuni
ladi. Kreativlik so‘zi inglizcha “create” (yaratuvchanlik, ijodkorlik) so‘zidan olingan bo‘lib, inson shaxsining ijodkor
likka bo‘lgan qobiliyati, ijodkorlik iste’dod darajasi, individning an’anaviylik yoki odat tusiga kirgan fikrlash sxema
sidan uzoq bo‘lgan, prinsipial yangi g‘oyalarni yaratishga tayyorligini xarakterlovchi, shuningdek, muammolarni
o‘zgacha tarzda bartaraf etish, iqtidorning mustaqil faktori sifatida qabul qilingan ijodiy qobiliyatlaridir. Maqoladagi asosiy tushunchalar “atrof-muhit”, “ta’lim muhiti”, “ijodiy”, “ijodkorlik”, “kreativ ta’lim muhiti”,
“boshlang‘ich sinflarda kreativ ta’lim muhitini shakllantirish” tushunchalaridir. Shuning uchun o‘rganilayotgan
tushunchalar va kategoriyalarning rivojlanish holatini, tadqiqotini ko‘rib chiqish va tahlil qilish taklif etiladi.
Tadqiqot ishidagi har bir tushuncha yoki kategoriyaning asosiy tushunchalar ma’nosini tavsiflashda kreativ
ta’lim muhitini shakllantirishning nazariy jihatlarini har tomonlama tahlil qilish mumkin bo‘ladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI
Kreativ ta’lim muhiti muammosi ko‘plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan o‘rganilgan. Xususan, Guil
ford kreativlikni divergent fikrlash orqali izohlab, insonning bir muammoni turli yo‘llar bilan hal qilish qobiliyatini
asoslab bergan. Amabile o‘z tadqiqotlarida kreativlikning rivojlanishida ijtimoiy muhit va motivatsiyaning o‘rni
muhim ekanligini ta’kidlaydi. Runco esa kreativlikni rivojlantirishda innovatsion ta’lim metodlarining ahamiya
tini asoslab bergan. Vygotskiy esa o‘quvchilarning tafakkur rivojida ijtimoiy muhit va o‘qituvchi bilan hamkorlik
muhim o‘rin tutishini ilmiy asoslab bergan.
Boshlang‘ich sinflarda kreativ ta’lim muhitini yaratish masalasi bo‘yicha bir qator tadqiqotlar shuni ko‘rsat
diki, bu muhit o‘quvchilarni faol kognitiv faoliyatga jalb qilish orqali ularning o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyasini
rag‘batlantiradi. Ta’lim ma’lumotlarini noan’anaviy shakllarda taqdim etish, turli xil faoliyat shakllaridan (o‘yin,
ijodiy, kommunikativ va boshqalar) foydalanish, ijodiy elementlardan foydalanish o‘quvchilarda o‘rganishga
doimiy qiziqishni shakllantiradi. Shu asosda ta’lim jarayonining subyektlari passiv tinglovchilardan faol ishtirok
chilarga aylanadi. Bu ularning ta’lim sifati va ta’lim natijalarini oshirishning kafolati bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, boshlang‘ich sinfda kreativ ta’lim muhiti boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kommunikativ
ko‘nikmalarini rivojlantirishga hissa qo‘shadi. Sinfda jamoaviy faoliyat, o‘z g‘oyalarini juftlik va guruhlarda
muhokama qilish va himoya qilish o‘quvchilar o‘rtasida samarali o‘zaro ta’sir va muloqot madaniyatini rivojlan
tirishga yordam beradi.
Kreativ fikrlashning mohiyati. Kreativ fikrlash - bu shaxsning yangi, original g‘oyalar yaratish, muammo
larga noodatiy yondashish va samarali yechimlar topish qobiliyatidir. U quyidagi xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
yangi g‘oyalar yaratish, muammolarni turli usullar bilan hal qilish, moslashuvchan fikrlash, yangilikka intilish va
mustaqil qaror qabul qilish. Kreativ fikrlashning muhim jihatlaridan biri divergent fikrlash bo‘lib, u o‘quvchilarning
bir muammoni bir nechta yo‘l bilan hal qilish qobiliyatini ifodalaydi.
O‘quvchi rivojlanishi uchun eng samarali ta’lim muhiti ta’limning maqsadlari, vazifalari va o‘qitish texnologi
yasi, shuningdek, o‘quvchilarning yosh xususiyatlari o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikka asoslangan bo‘lishi kerak.
Ta’lim muhitini shu nuqtai nazardan talqin qilish ta’limning mazmuni va mavzusini yangicha nuqtai nazardan
ochib beradi:
• bir tomondan, o‘qituvchi fan bo‘yicha bilim, ko‘nikma va qobiliyatlarni hamkorlik shaklida berishda rivojlan
tirish funksiyasini bajaradi;
• boshqa tomondan, ta’lim o‘quvchi va o‘qituvchi, o‘quvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi hamjamiyat asosida rivoj
lanadi va bu hamjamiyatlar o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga qarab turli muammolarni hal qilish uchun
sharoit yaratishi kerak.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mazkur tadqiqotda boshlang‘ich ta’lim jarayonida kreativ ta’lim muhitini rivojlantirish orqali o‘quvchilarning
muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish jarayoni nazariy va amaliy jihatdan o‘rganildi. Tadqiqot
jarayonida pedagogik kuzatuv, qiyosiy tahlil, anketa so‘rovlari hamda eksperiment metodlaridan foydalanildi.
Tadqiqotning nazariy asosini kreativ fikrlash, muammoli ta’lim, interfaol o‘qitish texnologiyalari hamda
boshlang‘ich ta’limda kompetensiyaviy yondashuvga oid ilmiy adabiyotlar tashkil etdi. Shu asosda kreativ ta’lim
muhitining mazmuni, tarkibiy qismlari va uning o‘quvchilarning kognitiv faoliyatiga ta’siri tahlil qilindi.
Amaliy bosqichda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari ishtirokida dars jarayonlari kuzatildi va ikki guruh (ekspe
rimental va nazorat guruhi) faoliyati qiyosiy o‘rganildi. Eksperimental guruhda kreativ ta’lim muhiti elementlari – interfaol metodlar, muammoli vaziyatlar, guruhli ish va ijodiy topshiriqlar tizimli ravishda qo‘llanildi. Nazorat
guruhida esa an’anaviy o‘qitish usullari saqlab qolindi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Boshlang‘ich ta’limda kreativ fikrlashni rivojlantirish metodlari. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida kreativ
fikrlashni rivojlantirish uchun turli metodlardan foydalanish mumkin. Muammoli ta’lim texnologiyasi o‘quvchi
larda mustaqil fikrlashni rivojlantiradi. Bu metodda o‘quvchilarga tayyor bilim berilmaydi, balki muammoli
vaziyat yaratiladi va ular mustaqil ravishda yechim izlaydilar. Interfaol metodlardan foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. “Aqliy hujum”, “Klaster”, “Insert”, “Rol o‘ynash” kabi metodlar o‘quvchilarning darsdagi faol
ligini oshiradi va kreativ fikrlashni rivojlantiradi.
“Aqliy hujum” metodi – biror muammo bo‘yicha ta’lim oluvchilar tomonidan bildirilgan erkin fikr va mulo
hazalarni to‘plab, ular orqali ma’lum bir yechimga kelinadigan usuldir. “Aqliy hujum” usulining yozma va og‘zaki
shakllari mavjud. Og‘zaki shaklida ta’lim beruvchi tomonidan berilgan savolga ta’lim oluvchilarning har biri o‘z
fikrini og‘zaki bildiradi. Ta’lim oluvchilar o‘z javoblarini aniq va qisqa tarzda bayon etadilar. Yozma shaklida
esa berilgan savolga ta’lim oluvchilar o‘z javoblarini qog‘oz kartochkalarga qisqa va barchaga ko‘rinarli tarzda
yozadilar. Javoblar doskaga (magnitlar yordamida) yoki “pinbord” doskasiga (ignalar yordamida) mahkamla
nadi. “Aqliy hujum” usulining yozma shaklida javoblarni ma’lum belgilar bo‘yicha guruhlab chiqish imkoniyati
mavjuddir. Ushbu usul to‘g‘ri va ijobiy qo‘llanilganda shaxsni erkin, ijodiy va nostandart fikrlashga o‘rgatadi.
Klaster metodi – pedagogik, didaktik strategiyaning muayyan shakli bo‘lib, u ta’lim oluvchilarga ixtiyoriy
muammo (mavzu)lar yuzasidan erkin, ochiq o‘ylash va fikrlarni bemalol bayon etish uchun sharoit yaratishga
yordam beradi. Mazkur metod turli xil g‘oyalar o‘rtasidagi aloqalar haqida fikrlash imkoniyatini beruvchi tuzilmani
aniqlashni talab etadi. Klaster metodi aniq obyektga yo‘naltirilmagan fikrlash shakli sanaladi. Undan foydala
nish inson miya faoliyatining ishlash tamoyili bilan bog‘liq ravishda amalga oshadi. Ushbu metod muayyan
mavzuning ta’lim oluvchilar tomonidan chuqur hamda puxta o‘zlashtirilguniga qadar fikrlash faoliyatining bir
maromda bo‘lishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Insert metodi tushunishni kuzatish vositasidir. Insert – bu o‘quv jarayonida o‘z anglashini faol kuzatish
uchun o‘quvchilarga imkoniyat beradigan kuchli vositadir, chunki shunday hollar borki, odam matnni oxirigacha
o‘qib, u yerda nima yozilganligini eslab qololmasligi mumkin.
Rolli o‘yinlar metodidan foydalanish o‘quvchilarning obrazga kirishi, voqealarni his etishi, qahramon xarak
terini ochib berishi orqali matn mazmunini chuqurroq o‘zlashtirishga xizmat qiladi. Bu esa interfaol metodlarning
samaradorligini oshirishga zamin yaratadi. Shu sababli o‘qish darslarida rolli o‘yinlar metodidan foydalanish
masalasi ilmiy-metodik jihatdan dolzarb hisoblanadi.
Ijodiy topshiriqlar ham muhim o‘rin tutadi. Masalan, hikoya tuzish, matnni davom ettirish, rasm asosida
fikr bildirish kabi topshiriqlar o‘quvchilarning tasavvurini kengaytiradi. Guruhli ishlash orqali o‘quvchilar o‘zaro
fikr almashadilar, bu esa ularning ijodiy fikrlashini rivojlantiradi. Bundan tashqari, kreativ ta’lim muhitini yaratish
o‘quvchilarning erkin fikr bildirishiga imkon beradi va ularning ijodiy salohiyatini oshiradi.
Muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish. Muammolarni hal qilish ko‘nikmasi o‘quvchilarning
muhim hayotiy kompetensiyalaridan biri hisoblanadi. Bu ko‘nikma bosqichma-bosqich shakllantiriladi. Avvalo,
o‘quvchi muammoni aniqlaydi, so‘ng uni tahlil qiladi, turli yechim variantlarini ishlab chiqadi, eng maqbulini
tanlaydi va natijani baholaydi. Ushbu jarayon o‘quvchilarda mantiqiy, tanqidiy va ijodiy fikrlashni rivojlantiradi.
Kreativ fikrlashni baholash usullari. O‘quvchilarning kreativ fikrlash darajasini aniqlashda ularning g‘oya
larining yangiligi, yechimlarning samaradorligi, fikrlashning moslashuvchanligi va mustaqilligi kabi mezonlar
hisobga olinadi. Baholashda ijodiy topshiriqlar, kuzatish va tahlil metodlaridan foydalanish samarali hisoblanadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Kreativ yondashuv asosida tashkil etilgan darslar o‘quvchilarning bilim darajasini oshirish bilan birga,
ularning mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va o‘z fikrini erkin ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Inter
faol metodlardan foydalanilgan darslarda o‘quvchilarning faolligi va qiziqishi sezilarli darajada ortadi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda kreativ fikrlashni rivojlantirish va muammolarni hal qilish
ko‘nikmalarini shakllantirish zamonaviy ta’limning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu jarayonni samarali tashkil
etish uchun o‘qituvchilar innovatsion metodlardan foydalanishlari, o‘quvchilar uchun erkin va qulay ta’lim muhi
tini yaratishlari zarur. Natijada mustaqil fikrlovchi, ijodkor va raqobatbardosh shaxslar shakllanadi.