Qizlar ta'limi va renessans: Ilmiy taraqqiyot sari

     «Ishonch» gazetasining navbatdagi sonida Chirchiq davlat pedagogika universiteti rektori G‘ofurjon MUXAMEDOVning «Qizlar ta'limi va renessans: Ilmiy taraqqiyot sari» sarlavhali maqolasi chop etildi.

     QIZLAR TAʹLIMI VA RENESSANS: ILMIY TARAQQIYOT SARI

     Ma’rifatli avlod orzusi

     Mustaqillik xalqimiz taqdirida yangi sahifa ochgan, milliy g‘urur va erkin tafakkurni tiklagan buyuk tarixiy ne’matdir. Istiqlol yillarida inson qadrini ulug‘lash, ta’lim va ilm-fanni rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Ayniqsa, keyingi o‘n yilda Prezident Shavkat Mirziyoev rahbarligida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar tufayli qizlarning sifatli ta’lim olishi, zamonaviy kasblarni egallashi va ilm-fanda o‘z salohiyatini namoyon etishi uchun yangidan yangi imkoniyatlar ochildi.
     Men, eng avvalo, pedagog va qolaversa, shu yo‘nalishdagi oliy ta’lim muassasasi rahbari sifatida talaba qizlarning ilmga intilishi va kelajakka ishonchini ko‘rganimda, amalga oshirilayotgan islohotlar mazmunini chuqur his qilaman. Chunki bilimli qiz nafaqat o‘z taqdirini, balki oilasi, farzandlari va jamiyat kelajagini ham o‘zgartiradi. Shu bois qizlar ta’limi millat kelajagini belgilaydigan strategik vazifadir.
     Uchinchi Renessans poydevori ham ilmga intilgan, kitob o‘qiyotgan, izlanayotgan va yangilik yaratishga qodir yoshlar, jumladan, iqtidorli qizlarimiz tafakkurida barpo etiladi.

     Ilmli ayol – ma’rifatli jamiyat tayanchi

     Tarixdan ma’lumki, har qanday buyuk uyg‘onish asosida ilm, ma’rifat va inson tafakkurini yuksaltirishga intilish turadi. Markaziy Osiyo zaminida yuz bergan Birinchi va Ikkinchi Renessans ham ilmni qadrlagan muhit, ustozni ulug‘lagan jamiyat, kitobni muqaddas bilgan oila va farzand tarbiyasini millat kelajagi deb anglagan avlodning yuksaklikka intilishi samarasi edi. Ko‘hna zamindagi ana shu ma’naviy muhitda Muhammad Xorazmiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Ahmad Farg‘oniy, Mirzo Ulug‘bek va Alisher Navoiy kabi daholar kamol topdi.
     Bu yuksalishning ildizi esa nafaqat madrasalaru yoki mashhur allomalar faoliyatiga, balki oila tarbiyasi, ona mehri va ustozlik an’analariga ham borib taqaladi.
Temuriylar davrida Saroymulkxonim va Gavharshodbegimning ma’rifatparvarlik faoliyati buning yorqin dalilidir. Ular ilm ahlini va ma’rifat maskanlarini qo‘llab-quvvatlab, jamiyat ma’naviy muhitini yuksaltirishga katta hissa qo‘shganlar.
     XX asr boshida jadid ma’rifatparvarlari ham qizlar ta’limini milliy uyg‘onishning muhim sharti deb bildilar. Ular millatni taraqqiyotga olib chiqish uchun o‘g‘il bolalar bilan bir qatorda, qizlarni ham o‘qitish, ular uchun maktablar ochish, yangi usulda ta’lim berish va ma’rifatli onalarni tarbiyalash zarurligini angladilar.
Bu g‘oyalar bugun Uchinchi Renessansni barpo etish yo‘lida yanada chuqur mazmun kasb etmoqda. Yangi uyg‘onish davrini faqat olimlar yoki ilmiy markazlar bilan qurib bo‘lmaydi. Buning uchun har bir oilada kitobga muhabbat, izlanishga ishtiyoq va yangilikka intilish muhiti shakllanishi lozim. Bunday muhitni yaratishda bilimli, mustaqil fikrlaydigan va zamonaviy bilimlarga ega qizlarning o‘rni beqiyos. Bugun universitetda tahsil olayotgan talaba qiz ertaga yuzlab bolalarga saboq beradi, yosh tadqiqotchi yangi kashfiyotga yo‘l ochadi, zamonaviy mutaxassis jamiyatga yangilik olib kiradi.
     Yangi O‘zbekiston Renessansi ham qizlarning ta’lim va ilm-fandagi faol ishtirokisiz to‘liq amalga oshmaydi. Qizlarni ilmdan chetda qoldirgan jamiyat o‘z intellektual imkoniyatlarining katta qismidan mahrum bo‘ladi.
 

     Yangi O‘zbekistonda qizlar ta’limi – davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi

     Keyingi o‘n yilda O‘zbekistonda qizlarning ta’lim olishi, kasb egallashi va ilm-fanga kirib kelishi uchun yaratilayotgan sharoitlar davlat siyosatining strategik yo‘nalishiga aylandi. Bu jarayon, eng avvalo, teng huquq va imkoniyatlarni kafolatlaydigan huquqiy asoslarni mustahkamlash, so‘ngra ularni aniq moliyaviy va institutsional mexanizmlar bilan ta’minlash orqali amalga oshirildi. 2019 yil 2 sentyabrda qabul qilingan «Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida»gi qonun ta’lim, ilm-fan va madaniyat sohalarida tenglikni davlat kafolati sifatida belgiladi.
     2020-2021 o‘quv yilidan ehtiyojmand oilalardagi, tegishli tavsiyanomaga ega xotin-qizlarni oliy ta’lim muassasalariga qo‘shimcha davlat granti asosida qabul qilish tizimi joriy etildi. Dastlab 1000 ta grant ajratilgan bo‘lsa, 2021 yildan ularning soni 2000 taga etkazildi. 2020-2023 yillarda ushbu imkoniyat orqali qariyb 7 ming nafar xotin-qiz davlat granti asosida talaba bo‘ldi va bu raqam yil sayin oshib bormoqda. 2022-2023 o‘quv yilidan oliy ma’lumotga ega bo‘lmagan, tavsiyanoma olgan xotin-qizlar uchun bakalavriatning kunduzgi ta’lim shakliga qo‘shimcha 2000 ta davlat granti ajratish belgilandi. Ularning kamida yarmini aniq va tabiiy fanlar, texnika hamda tibbiyot yo‘nalishlariga taqsimlash talabi qizlarni zamonaviy va yuqori malakali kasblarga kengroq jalb etish imkonini berdi.
     Ta’limni davom ettirishdagi moliyaviy to‘siqlarni kamaytirish maqsadida oliy ta’lim muassasalari, texnikumlarning kunduzgi ta’lim shaklida o‘qiyotgan xotin-qizlarga 7 yil muddatga foizsiz ta’lim krediti ajratish tizimi yo‘lga qo‘yildi. Amaldagi tartibga ko‘ra, mazkur kreditlarni moliyalashtirish uchun tijorat banklariga Davlat byudjetidan har yili 1,8 trillion so‘m yo‘naltirilishi nazarda tutilgan.
     Davlat oliy ta’lim muassasalari magistraturasida tahsil olayotgan barcha xotin-qizlarning kontrakt to‘lovlarini qaytarish shartisiz qoplash mexanizmi joriy etildi. Buning uchun davlat byudjetidan har yili kamida 200 milliard so‘m ajratish belgilangan. Shu bilan birga, davlat ilmiy tashkilotlari va oliy ta’lim muassasalari doktoranturasida xotin-qizlar uchun har yili kamida 300 ta maqsadli kvota ajratilishi «talaba – magistrant – doktorant – olima» uzviyligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
     Ijtimoiy himoyaga muhtoj talaba xotin-qizlar uchun ham manzilli ko‘mak tizimi yaratildi. Har yili Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri bo‘yicha 150 nafardan, jami 2100 nafar ijtimoiy ehtiyojmand oila vakili, etim yoki ota-ona qaramog‘idan mahrum talaba xotin-qizning kontrakt to‘lovlarini mahalliy byudjetlar hisobidan qoplash belgilandi. Bu mexanizm ta’limni ijtimoiy sharoit sabab to‘xtatib qo‘yish xavfini kamaytirishga qaratilgan.
     Qizlarning xalqaro ta’lim imkoniyatlari ham kengaytirildi. 2022-2023 o‘quv yilidan har yili xorijiy oliy ta’lim muassasalarining bakalavriat dasturlarida o‘qish uchun 50 nafar, magistratura dasturlari uchun esa 10 nafar xotin-qizga «El-yurt umidi» jamg‘armasi orqali qo‘shimcha grant ajratish belgilandi. Buning uchun jamg‘armaga har yili kamida 6 milliard so‘m yo‘naltirilishi nazarda tutilgan.
     Huquqiy tenglik, qo‘shimcha davlat grantlari, foizsiz ta’lim krediti, magistratura kontraktini qoplash, ijtimoiy himoya, xorijda o‘qish imkoniyati va doktorantura kvotalari qizlarning ta’limi yo‘lidagi asosiy to‘siqlarni bosqichma-bosqich bartaraf etmoqda.
 

     Raqamlar ortidagi taqdirlar: imkoniyatdan natija sari
 

     Islohotlarning haqiqiy qiymati odamlar hayotida yuz berayotgan o‘zgarishlar bilan o‘lchanadi. Qizlar ta’limi bilan bog‘liq har bir ko‘rsatkich ortida bir orzu, bir oilaning ishonchi va yangi hayot yo‘lini tanlagan inson taqdiri turibdi. 2025 yilning o‘zida 250 ming nafar qizni oliy ta’lim bilan qamrab olish vazifasi belgilangan edi. Bu 2017 yildagi ko‘rsatkichga nisbatan 3,5 marta ko‘p.
     Bu ko‘rsatkichlar Prezident Shavkat Mirziyoev tashabbusi bilan boshlangan qizlarning ta’lim olishiga to‘sqinlik qilayotgan ijtimoiy va iqtisodiy omillarni bartaraf etish siyosatining hayotiy samarasidir.
     Zamonaviy taraqqiyot qizlarni kelajak kasblariga ham tayyorlashni talab etmoqda. Shu maqsadda 2025 yilda «Raqamli avlod qizlari» loyihasi qamrovini kamida 50 ming nafar qizga etkazish vazifasi qo‘yildi. Loyiha doirasida ta’lim, sun’iy intellekt, «yashil» iqtisodiyot va iqlim o‘zgarishi kabi yo‘nalishlarda 7 ming nafar o‘quvchi va talabaning 120 ta startap loyihasi tanlab olingani ham rasman ma’lum qilindi. Bu tashabbusning maqsadi qizlarni raqamli mahsulot, dastur va innovatsion echimlar yaratuvchisi sifatida tayyorlashdir. Axborot texnologiyalari, fintex va sun’iy intellektni egallagan qiz o‘z hududidagi ta’limiy, ijtimoiy yoki iqtisodiy muammoga zamonaviy echim taklif eta oladi.
     Biz har bir statistik ko‘rsatkich ortida alohida shaxs va alohida orzu turganini unutmasligimiz kerak. Raqamlar davlat siyosati ko‘lamini ko‘rsatsa, ular ortidagi inson taqdirlari islohotlarning asl mazmunini ochib beradi. Bugun universitetda tahsil olayotgan, laboratoriyada izlanayotgan yoki dasturlashni o‘rganayotgan qizlar ertaga Yangi O‘zbekistonning ilmiy, iqtisodiy va ma’naviy taraqqiyotiga yo‘nalish beradigan kuchga aylanadi.
 

     Qizlar ta’limidan ilmiy taraqqiyotgacha bo‘lgan uzviy zanjir
 

     Qizlarning oliy ta’limga kirishi ilmiy va kasbiy kamolotning boshlanishidir. Universitetda talaba qiz kasb egallabgina qolmay, mustaqil fikrlash, muammoni tahlil qilish, echim taklif etish va yangi bilim yaratish salohiyatini ham shakllantiradi. Shu bois asosiy natija uning bilim oluvchidan tadqiqotchiga, yosh mutaxassisdan ilmiy maktab vakiliga aylanishida ko‘rinadi. Bu jarayonda bakalavriat, magistratura, doktorantura va ilmiy maktab o‘rtasidagi uzviylik talab etiladi. Iqtidorli qizlarni ilk bosqichdan aniqlash, ilmiy to‘garaklar, laboratoriyalar, startaplar va amaliy loyihalarga jalb etish, keyingi ta’lim bosqichlariga maqsadli tayyorlash oliy ta’lim muassasalarining muhim vazifasidir.
     Zamonaviy ilm-fan akademik yozuv, xorijiy til, raqamli ma’lumotlar bazalari, statistik tahlil va sun’iy intellekt vositalaridan oqilona foydalanishni talab etadi. Qizlarning ilmiy salohiyatini an’anaviy sohalar bilan cheklash mumkin emas. Ularni aniq va tabiiy fanlar, muhandislik, axborot texnologiyalari, biotexnologiya, robototexnika, sun’iy intellekt va raqamli iqtisodiyotga keng jalb etish zarur.
     Xotin-qizlarning ilm-fandagi ishtirokini yaratilgan amaliy natija bilan baholash lozim. Ilmiy tadqiqot maktab ta’limini yaxshilashi, texnologiya yaratishi, ijtimoiy muammoga echim berishi yoki yangi ilmiy avlodni tarbiyalashi kerak.
     Uchinchi Renessans talabani tadqiqotchiga, tadqiqotchini olimga, olimni esa ilmiy maktab va jamiyat taraqqiyotiga ta’sir ko‘rsatuvchi kuchga aylantiradigan uzluksiz tizim orqali barpo etiladi.
 

     Ma’rifatli qizlar va olima ayollar maskani
 

     Chirchiq davlat pedagogika universitetida tahsil olayotgan talaba qizlar ham kelajakda yuzlab bolalarning bilimi, dunyoqarashi va ma’naviy kamolotiga ta’sir ko‘rsatadi.
     Mazkur universitet tashkil etilgan dastlabki yillardanoq pedagogik ta’limni maktab amaliyoti, ilmiy tadqiqot va jamiyat ehtiyojlari bilan uyg‘unlashtirishga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. Universitetda yo‘lga qo‘yilgan «Pedagogik ta’lim innovatsion klasteri» ta’lim, fan va amaliyot sub’ektlarini birlashtirib, ilmiy salohiyatni maktablardagi aniq muammolarni hal etishga yo‘naltiradi. «Maktab-laboratoriya» maydonchalari esa mazkur g‘oyaning amaliy ifodasi bo‘lib xizmat qiladi. Bu tizim talaba qizlarga nazariy bilimni real pedagogik muhitda sinash, o‘quvchilar bilan ishlash, ta’lim muammolarini kuzatish va ularga ilmiy-metodik echim taklif etish imkonini beradi.
     Universitetda amalga oshirilayotgan «Kelajak o‘qituvchisi» kontseptsiyasi zamonaviy pedagogning kasbiy qiyofasini belgilaydi. Bugun maktab raqamli texnologiyalarni egallagan, sun’iy intellekt imkoniyatlaridan mas’uliyat bilan foydalanadigan, tanqidiy fikrlaydigan va doimiy rivojlanishga intiladigan o‘qituvchiga ehtiyoj sezmoqda. Shu sababli talaba qizlarni raqamli ta’lim resurslarini yaratish, ma’lumotlarni tahlil qilish, axborot xavfsizligi va zamonaviy pedagogik dizaynga o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi.
     Universitetning yana bir strategik g‘oyasi bo‘lgan «Uchinchi o‘qituvchi» loyihasi esa ta’lim muhitining shaxs kamolotiga ta’sirini ifodalaydi. Pedagog va tengdoshlar bilan bir qatorda, auditoriya, laboratoriya, kutubxona, jihozlar, ranglar va axborot resurslari ham ta’lim oluvchining fikrlashi va ruhiy holatiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois talaba qizlarni inklyuziv, xavfsiz va estetik jihatdan qulay ta’lim makonini loyihalashga jalb etish ularda tashabbuskorlik, pedagogik dizayn va jamoaviy ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
     Talaba qizlar va yosh olimalarning ushbu loyihalardagi ishtiroki ta’lim bosqichlari bo‘yicha izchil tashkil etib kelinmoqda. Bakalavriat talabalari maktab-laboratoriyalarda pedagogik kuzatuv va kichik tadqiqotlar olib borishmoqda, magistrantlar aniq muammolar bo‘yicha loyihalar ishlab chiqishmoqda, doktorantlar va yosh olimalar esa ularning ilmiy-metodologik asoslarini takomillashtirmoqda.
     Universitet bilimi chuqur, dunyoqarashi keng, kasbiy mahorati yuksak, ilmiy fikrlaydigan va ta’limga yangilik olib kira oladigan pedagoglarni tayyorlashga xizmat qilib kelmoqda.
 

     «Ma’rifatli qiz – ma’rifatli oila – ma’rifatli jamiyat»
     
     Chirchiq davlat pedagogika universitetida talaba qizlarning ta’lim olishidan to yetuk pedagog, tadqiqotchi va ijtimoiy faol shaxs bo‘lib shakllanishigacha bo‘lgan jarayonni qamrab oluvchi «Ma’rifatli qiz – ma’rifatli oila – ma’rifatli jamiyat» modeli yo‘lga qo‘yilgan.
     Model imkoniyat – sifatli ta’lim – ilmiy izlanish – kasbiy kamolot – ijtimoiy etakchilik – ma’rifatli avlod kabi uzviy zanjirga asoslanadi.
     Uning birinchi yo‘nalishi talaba qizlarning ijtimoiy va akademik ehtiyojlarini aniqlab, ularga manzilli ko‘mak ko‘rsatishdan iborat. Ta’lim, stipendiya, ilmiy loyiha, akademik mobillik va kasbiy rivojlanish imkoniyatlaridan foydalanishda har bir qizga individual yondashuv ta’minlanadi.
     Sifatli pedagogik ta’lim nazariya va amaliyot birligi asosida tashkil etilgan. Talaba qizlar «Maktab-laboratoriya» maydonchalarida bilimlarini sinovdan o‘tkazib, pedagogik jarayonni tahlil qilish va mustaqil qaror qabul qilish tajribasini egallaydi. Bu jarayon «Pedagogik ta’lim innovatsion klasteri» orqali universitet, maktab va jamiyat hamkorligida amalga oshiriladi.
     Model doirasida talaba qizlar bakalavriat bosqichidanoq ilmiy to‘garaklar, startaplar, innovatsion loyihalar va amaliy tadqiqotlarga jalb etilmoqda. Ular raqamli pedagogika, sun’iy intellekt, xorijiy til va akademik yozuv bo‘yicha kompetentsiyalarini rivojlantirib, ta’lim muammolariga zamonaviy echimlar taklif etishga tayyorlanadi.
     Olima ayollar ustozligi modelning muhim bo‘g‘inidir. Tajribali olimalar talaba, magistrant va doktorant qizlarga ilmiy va kasbiy yo‘lni belgilashda ko‘maklashadi.
Talaba qizlarning liderlik va boshqaruv ko‘nikmalarini shakllantirish maqsadida ular ilmiy jamoalar, ijtimoiy loyihalar va talabalar boshqaruviga jalb etiladi.      Ijtimoiy-psixologik xavfsizlik, huquqiy himoya, hurmatga asoslangan muloqot va xavfsiz ta’lim muhiti esa modelning barqarorligini ta’minlaydi.
     Universitet bitiruvchi ayollar bilan ham uzluksiz hamkorlik olib boradi. Ularning kasbiy tajribasi amaldagi talabalarga mentorlik qilish, ilg‘or pedagogik tajribalarni ommalashtirish va universitet bilan maktab o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlashga xizmat qiladi.
     Mazkur model «Pedagogik ta’lim innovatsion klasteri», «Kelajak o‘qituvchisi» va «Uchinchi o‘qituvchi» loyihalarini yagona maqsad atrofida birlashtiradi.
 

     Yangi o‘n yillik vazifalari

     Chirchiq davlat pedagogika universitetining 2035 yilgacha bo‘lgan asosiy vazifasi talaba qizlar va olima ayollarni ta’lim hamda ilm-fandagi yangilanishlarning faol tashabbuskoriga aylantirishdan iborat. Shu maqsadda iqtidorli qizlarni bakalavriatning dastlabki bosqichlaridan ilmiy to‘garaklar, grantlar, amaliy tadqiqotlar va innovatsion loyihalarga jalb etish ko‘lami kengaytiriladi. Har bir fakultetda «Olima ayol – yosh tadqiqotchi» mentorlik guruhlari tashkil etilib, talaba, magistrant va doktorant qizlarning ilmiy rivojlanishi izchil qo‘llab-quvvatlanadi.
     Qizlar uchun pedagogik startaplar va ijtimoiy innovatsiyalar akseleratorini yo‘lga qo‘yish, eng istiqbolli loyihalarni «Maktab-laboratoriya» maydonchalarida sinovdan o‘tkazish nazarda tutiladi. Sun’iy intellekt, raqamli pedagogika va ta’lim tahlili bo‘yicha maxsus dasturlar esa ularning zamonaviy kasbiy va tadqiqotchilik kompetentsiyalarini rivojlantiradi. Xalqaro akademik mobillikni kengaytirish, xorijiy til va grant dasturlariga tayyorlash, iqtidorli qizlarni magistratura hamda doktoranturaga maqsadli yo‘naltirish ham ustuvor vazifalardan bo‘ladi. Yosh onalar va oilali tadqiqotchi ayollar uchun moslashuvchan akademik muhit yaratish, masofaviy ishtirok imkoniyatlarini kengaytirish uchun zarur ijtimoiy infratuzilma rivojlantiriladi.
     Toshkent viloyati maktablaridagi iqtidorli qizlarni universitet ilmiy muhitiga erta jalb qilish maqsadida «Yosh tadqiqotchi qizlar maktabi», fan laboratoriyalari, mahorat darslari va kasbga yo‘naltirish dasturlari tashkil etiladi. Universitet bitiruvchi ayollarining professional tarmog‘i esa mentorlik, tajriba almashish va qo‘shma loyihalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shuningdek, xotin-qizlar ta’limi va gender pedagogikasi bo‘yicha ilmiy-tadqiqot markazini tashkil etish orqali qizlar ta’limi, kasbiy tanlovi, ilm-fandagi ishtiroki, raqamli xavfsizligi va ijtimoiy himoyasiga doir masalalarni tizimli o‘rganish rejalashtiriladi.
     Mazkur vazifalar aniq natija ko‘rsatkichlari asosida baholanadi. Ilmiy loyihalardagi ishtirok, akademik mobillik, startaplar, magistratura va doktoranturaga o‘tish, raqamli hamda til kompetentsiyalari, ish bilan ta’minlanish va rahbarlikdagi ishtirok muntazam monitoring qilinadi.
     Bosh maqsadimiz 2035 yilga qadar Chirchiq davlat pedagogika universitetini talaba qizlar o‘z iqtidorini to‘liq namoyon etadigan, yosh olimalar yangi ilmiy g‘oyalar yaratadigan va olima ayollar ilmiy maktablarga rahbarlik qiladigan ma’rifat markaziga aylantirishdir.
 

G‘afurjon MUHAMEDOV,
O‘zbekiston Respublikasi
fan arbobi,
Chirchiq davlat pedagogika universiteti rektori