Hozirgi zamonda tasviriy san’at ta’limi nafaqat badiiy qobiliyatni rivojlantirish, balki shaxsiy dunyoqarash, madaniy ong, ta’rixiy meros va zamonaviy ijtimoiy tendensiyalar bilan bog‘liq holda mustaqil fikrlash va estetik analiz qilish salohiyatini ham shakllantirishi zarur. Ayniqsa, magistratura bosqichida tasviriy san’at fani bo‘yicha mutaxassis tayyorlash jarayonida kompozitsiya nazariyasi va amaliyoti alohida o‘rin tutadi.

Tasviriy san’atda kompozitsiya fanining maqsadi barcha tasviriy san’at turlarining asosi sifatida magistrlarni rangtasvir fani nazariyasi va amaliy ko‘nikmalari bilan qurollantirish, ijodiy qobiliyatini o‘stirishni nazarda tutadi. Shuningdek, ulardagi zamonaviy talablarga mos bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish hamda oliy ta’lim pedagogik faoliyatiga puxta tayyorlashdan iborat.

Fanning asosiy vazifasi davlat ta’lim standartlari talabi bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlar berish, talabalardagi ijodiy tafakkurini rivojlantirish, kompozitsiya qonun-qoidalari bilan tanishtirish, tasviriy san’at asarlarini tahlil qilish, mustaqil kompozitsiyalar ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan.

Kompozitsiya - bu tasviriy san’atning asosiy tushunchalaridan biri bo‘lib, u tasvirlanadigan obyektlar, figuralar va muhitning tuzilishi, ichki mantiqiy bog‘lanishi va umumiy ta’sir kuchini belgilaydi. Bugungi kunda kompozitsiyani o‘qitish jarayonida an’anaviy akademik yondashuvlar bilan bir qatorda, ilmiy tadqiqot metodologiyasi, raqamli texnologiyalar, kreativ pedagogika va muammoli ta’lim usullari ham o‘z o‘rnini egallamoqda. Shu munosabat bilan, ushbu darslik magistratura talabalari uchun tasviriy san’at kompozitsiyasini chuqur tahlil qilish, undagi nazariy va amaliy elementlarni uyg‘unlashtirgan holda o‘qitishni maqsad qiladi.

Mazkur darslik kompozitsiya nazariyasi, turlari, badiiy ifoda, muhit yaratish, muvozanat, ritm, dinamika, kolorit, fazoviy yechim kabi tushunchalarni aniq akademik asosda o‘rganish bilan birga, zamonaviy san’at maktablari, realistik va irratsional tendensiyalar, mualliflik yondoshuvlari, jamiyat va shaxs munosabatlari kabi ko‘p qirrali mavzularni ham qamrab oladi. Bunda studentlar kompozitsion tafakkurni shakllantirish, mavzuli kompozitsiyalar yaratish, tasviriy savodxonlikni rivojlantirishga oid topshiriqlar orqali ta’lim jarayonida faol ishtirok etishi nazarda tutilgan.

Undan tashqari qo‘llanma zamonaviy tasviriy san’at ta’limida kompozitsiya fanini o‘rgatishga qaratilgan ilg‘or pedagogik-metodik yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Darslikning mazmun va shakli nafaqat kompozitsiya nazariyasini o‘rgatishga, balki talaba shaxsining badiiy-estetik didini, tafakkur madaniyatini, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga ehtiromini shakllantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, asarda rang, fazo, muvozanat, kontrast va ritm kabi vositalar orqali hissiy tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan tarbiyaviy vazifalar izchil yoritilgan.

Raqamlashtirish, media-kommunikatsiya, grafik planshetlar, 3D modellashtirish va raqamli kompozitsiya vositalarining paydo bo‘lishi zamonaviy rangtasvir ishlash jarayoniga yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Shundan kelib chiqib, arslikda hozirgi fan va texnika rivojining tasviriy san’atga ta’siri ham inobatga olinib, ushbu texnologiyalarni an’anaviy san’at metodlari bilan uyg‘un qo‘llash bo‘yicha nazariy va amaliy ko‘rsatmalar berilgani bilan ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.

Ushbu darslikni avvalgi mavjud darsliklardan asosiy farqli jihati - materialning magistratura talabalariga mos tarzda chuqur tahlil qilingani, Sharq miniatyurasi, Yevropa va rus realistik maktabi va zamonaviy rangtasvir usullari o‘rtasidagi bog‘lanish keng yoritilgani, har bir mavzuda ilmiy-tahliliy savollar, ijodiy topshiriqlar va testlar tizimli ravishda joylashtirilganidir. Shu jihatlari bilan ushbu darslik kompozitsiya fanini o‘qitishda metodik yangilik sifatida alohida ahamiyat kasb etadi.

Zamonaviy pedagogik yondashuvlardan kelib chiqib, ushbu kursda klaster yondashuvi, ustoz-shogird tizimi, interfaol metodlar va dizayn tafakkurini rivojlantirish usullaridan foydalaniladi. Bu esa nafaqat ijodiy ishlar sifatiga, balki ularning g‘oyaviy, falsafiy va ijtimoiy mazmuniga ham ta’sir etadi. Ta’limning bunday formatda olib borilishi kelajakdagi tasviriy san’at mutaxassislarining tadqiqotchi, pedagog va ijodkor sifatida shakllanishiga zamin yaratadi.

1-mavzu. Sharq miniatyura asarlari an’analari asosida kompozitsiya yaratish uchun materiallar to‘plash (Chingiz Axmarov asarlari namunasida)

Tayanch iboralar: Sharq Renessansi, minatyura, so‘fiylik, Behzod, Darveshlar raqsi, ezgulik va yovuzlik. Chingiz Axmarov, Sharqona obraz, mahobatli rangtasvir, badiiy meros, antik san’at, ellinizm.

Mashg‘ulot turi: amaliy.

Tasvirlash vositalari: Akril yoki tempera, № 2, 4, 8, 14 o‘lchamdagi mo‘yqalamlar, 75x60 o‘lchamdagi tagromga tortilgan xolst, eritgich (suv), bo‘yoq aralashtirish uchun palitra, yumshoq latta yoki salfetka, eritma uchun maxsus idish, mo‘yqalamlarni yuvish uchun idish. 

Izoh: tasvir 60x75 o‘lchamli xolstda bajariladi.

Haybatli Misr piramidalari va hashamatli Toj Mahal me’morchiligi obidasi, Poliklet gavda harakatidagi jahd va Mikelanjelo haykallarining o‘ziga jalb qiluvchi kuchi, hind-buddalaridagi plastikasdagi yumshoqlik so‘zsiz bu dunyo madaniyati va tamaddunining durdonalari hisoblanadi. Xo‘jakentdagi (Bo‘stonliq tumani) toshga o‘yib ishlangan suratlar jozibasi, Samarqanddagi Afrosiyob devoriy suratlaridagi hashamatli saroy ulug‘vorligi va muhtasham Registon maydoniining ko‘zni qamashtiruvchi chiroyi insoniyat sivillizatsiyadagi ajdodlarimizning munosib o‘rniga ishora qilib turibdi.  Sharq madaniyati jahonga asrlar davomida adabiyot, musiqa, me’morlik, rassomlik va amaliy san’at sohasida bir-biridan jozibador, bir-biridan hayratlanarli, bir-biridan ma’nodor durdonalarni tuhfa etdi^[1]. Darhaqiqat, mamlakatimiz azaldan jahonga o‘z ta’sirini ko‘rsatgan san’at va madaniyat o‘choqlaridan biri hisoblangan, mehnatsevarlik, samimiylik, mag‘rurlik, shu bilan birga soddalik va donishmandlikning uyg‘unligi ota-bobolarimizning eng yaxshi xislatlaridan sanalgan.

Hirot minatyura maktabining eng mashhur vakillaridan biri Kamoliddin Behzodning ijodiy asarlarining ko‘pchiligi Jomiy va Navoiy she’riyati ta’sirida yaratilgan. Sharq miniatyurasida, jumladan Behzod asarlarida ham sharq xalqlarining qadimiy falsafiy, diniy va madaniy an’analariga borib taqaladigan mifologik, ins-jinslar tasvirlari uchraydi. 1480 yilda yaratilgan “Gullagan nihollar  orasidagi qiz” nafis kompozitsiyasi tasviriy va bezakli kompozitsiyalari uyg‘unligi boshlanishiga ajoyib misol bo‘la oladi. O‘roqdek egilgan oy yorug‘ida qora xalat kiygan oy yuzli qizning qiyofasi tillarang sariq fonga singib ketgan, uning naqshlari keng bargli novdalar shaklida aniq va ifodali ko‘rinadi. Bu tasvir naqsh bezaklari bilan birlashib, o‘ziga xos yorqin plastik metaforani shakllantirib, hayot va go‘zallik g‘alabasini she’riy tarzda ulug‘laydi. 

Behzod miniatyura san’ati tarixida maxsus maktab “Behzod maktabini” yaratdi. U real hayot hodisalari va tabiatni tasvirlash uslubi, bo‘yoqlardan foydalanish vositalari, rasmga olinayotgan voqealarni nozik chiziqlarda ifodalash yo‘llari, inson kayfiyati va harakatini aks ettira bilishdagi ustaligi, rasm kompozitsiyasining kengligi va turli-tuman hodisalarni qamrab ola bilishi, ajoyib estetik zavq uyg‘otishi bilan miniatyura san’atini yangi bosqichga ko‘tardi, uning tarixida yangi davr yaratdi. Behzod miniatyuralari uning tirikligidayoq va ayniqsa, undan so‘ng musulmon Sharqida va G‘arbda ham bu san’atning eng oliy yutug‘i deb tan olindi hamda eng qimmatli san’at asarlari sifatida mashhur bo‘lib ketdi^[2].

Behzod ijodi faqatgina XV-XVI asrlar Movarounnahr madaniy hayotida ahamiyatli bo‘libgina qolmay, balki butun Sharq, hattoki Yevropa rangtasvir va kitob grafikasi san’atining rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etdi. XVI asrda Yevropada bosmaxonaning kashf etilishi kitob grafikasining rivoj topishiga imkon beradi. Behzodning hayoti va ijodi ta’sirida XV-XVI asrlarda O‘rta Osiyoda (Movarounnahrda) tasviriy san’atda keskin burilish ro‘y berdi, olim va san’atkorlar uni san’at tarixida Uyg‘onish (Renessans) davri deb atadilar. Behzod Hirot va Buxoroda ko‘plab shogirdlar yetishtirib, ular orasidan Shoh Muzaffar, Mahmud Muzaxxib kabi miniatyurachilar yetishib chiqqanligi ma’lum. Musavvirga kelgan yosh shogirdlar avvalombor taniqli minatyurachi rassomlarning murakkab bo‘lmagan ishlaridan nusxa ko‘chirishar, ko‘nikma va malakalari oshgan sayin vazifalar ham murakkablashib borar edi. Odatda nusxa ko‘chirish kompozitsiyaning alohida bir bo‘laklarini o‘rganishdan boshlanar edi.

Shu tariqa, o‘zbek zaminida san’at ustoz-shogird tizimida uzluksiz rivojlanib kelgan. San’atshunos olim, akademik A. Hakimov ko‘plab yevropalik rassomlar o‘z ijodlarida - Sharq Renessansi va buyuk temuriylar davridagi sharqona miniatyura va bezak san’atidan ilhom izlaganini e’tirof etgan^[3]. Respublikamizda o‘tgan asrda yashab ijod qilgan musavvir Ch.Axmarov ham o‘rta asrlarda yashab ijod etgan “Hirot”, “Sheroz”, “Tabriz”, “Boburiylar” miniatyura maktabi vakillari bo‘lgan taniqli musavvirlar asarlarini chuqur o‘rgangan. 

Zamonaviy o‘zbek milliy rassomlik maktabi asoschilaridan Chingiz Axmarov sharq miniatyura asarlari an’analari asosida alohida yo‘nalish ochdi va 1940-50-yillarda yosh rassomlar studiyasiga rahbarlik qilib, o‘nlab shogirdlar yetishtirdi^[4] Dunyoga mashhur qadimiy, go‘zal va muhtasham Samarqand me’morchilik san’ati, bu yerdagi muhit, milliy urf-odatlar yosh Chingizning estetik didi, badiiy dunyoqarashining boyishi, rang-tus munosabatlarini his qilishi uchun asos bo‘lib xizmat qildi. Ayniqsa, butun ijodiy faoliyati mobaynida musavvir ijodi uchun Alisher Navoiy she’riyati katta ilhom manbai bo‘ldi desak adashmaymiz. Buyuk shoir asarlaridan ilhomlanib, Hirot miniatyura maktabi klassik anʼanalari asosida nozik va nafis chizgilarni Yevropa grafik sanʼatining V. Serov, V. Favorskiy, Matissdan tortib S. Gerasimovgacha boʻlgan taniqli rassomlar texnikasi va tajribasi bilan boyitdi. Behzod miniatyura maktabi an’analarida aks etgan mavzularning g‘oyaviy va shakl jihatlaridan foydalanib juda ko‘plab Sharqona obrazlar yaratdi. “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Iskandar devori”, “Yetti go‘zal”, “Besh” asarlari ushbu mavzularga tegishli eng sara asarlaridan hisoblanadi. Bu haqda musavvir “miniatyura san’atida tasvirlangan voqealar, odamlar hayotiyligi, tabiat go‘zalligi, ranglarning hayratlanarli uyg‘unligi, rassom tuyg‘ularining samimiyligi bilan meni quvontiradi. Bu men uchun bitmas-tuganmas xazina, ilhom manbaidir. Men uchun bu buyuk italyan rassomlari Djotto va Mazachcho sanʼati bilan tengdir^[5]” degan fikrni bildiradi. 

Ch. Axmarov Sharq miniatyura asarlari an’analariga tayanib ko‘plab mahobatli rangtasvir kompozitsiyalari ishlagan. U shu bilan birga zamonaviy o‘zbek san’atida yangi yo‘nalish, o‘ziga xos badiiy maktabga asos solgan yirik rassom, yuzlab shogirdlar tarbiyalagan pedagog hamdir. Qisqa qilib aytadigan bo‘lsak, musavvir Yevropa realistik rangtasvir sanʼatini Hirot miniatyura maktabi klassik anʼanalari bilan boyitib o‘ziga xos maktab yaratdi. O‘rta asr san’atini bugungi davr uchun tushunarli tilda ifoda etishga erishdi. 

SHarq miniatyura asarlari an’analari asosida kompozitsiya yaratish va obrazlarni shakllantirish uchun adabiy manbani sinchiklab o‘rganishi, yaratiladigan ijodiy asari uchun poydevor hisoblanadi. Obrazning qiziqarliligi va kompozitsiyadagi ramzlar, rang yechimi uning mazmunini boyitadi. Ch. Axmarovning ijodiy faoliyati ham bunga yorqin misol bo‘la oladi. Chingiz Axmarov alohida chizilgan miniatyuralarni, hamda kitoblarga ishlangan bezaklarni ko‘r-ko‘rona o‘rganibgina qolmasdan, shunga oid qo‘lyozmalarni ham sinchiklab o‘qib o‘rgangan. Shuning uchun ham san’atkorning mo‘yqalamiga mansub asarlar o‘zining hayotiyligi, badiiy talqini, kompozitsion tuzilishi, yaratgan obrazlarining haqqoniyligi jihatidan ishonarli, tushunarli, go‘zal va badiiy barkamoldir.^[6]

Materialga bo‘lgan talabchan yondashuv, ijodga bo‘lgan mehr va Temur hamda Ulug‘bek davrining ulkan merosini deyarli ilmiy asosda tahlil qilgan. 1963-1964 yillarda esa rassom XV-XVI asr Hirot miniatyura uslubiga tayangan holda, rejissyor L. Fayziyev tomonidan suratga olingan “Ulug‘bek yulduzi” filmidagi asosiy sahnalarga ishlangan zarhal bezakli sahifalarni yaratadi va 40 x 120 sm o‘lchamdagi jami 24 ta tempera eskizi ishlanadi. 

Buyuk olim-astronom, Sohibqiron Amir Temurning nabirasi, va bobosi singari Samarqand hukmdori bo‘lgan Ulug‘bek haqidagi material rassom uchun, eng avvalo, o‘zining ma’naviy mohiyati bilan qiziqarli edi. Biroq tarixiy haqiqatni inkor etolmasdi. U bu davr bilan bog‘liq har bir tafsilotni chuqur bilgan, eskizlar va chizmalar orqali puxta o‘rganib chiqqan. Uning eskizlarida kiyim-kechak detallari, qadimiy astronomik asbob-uskunalar, Ulug‘bek davridagi me’moriy yodgorliklar sinchiklab o‘rganilgan. Olim siymosini tasvirlashda rassom A. Gerasimov tomonidan yaratilgan haykal shaklidagi rekonstruktsiyaga asoslanadi. Avvalgi miniatyura namunalarida bo‘lgani kabi, u bu safar ham ularning uslubiy tamoyillari va plastik ifodaviy imkoniyatlaridan ilhom oladi. Ammo endi bu manba rassomga tamoman yangi darajadagi ilhom baxsh etgan edi. 

Chingiz Axmarov Mirzo Ulug‘bekning hayoti va ilmiy faoliyatiga bag‘ishlab ishlagan asarlarini muvaffaqiyatli davom ettiradi. Mazkur izlanishlarining samarasi sifatida biz uning devoriy bezak ishlanmalarini Samarqanddagi Mirzo Ulug‘bek nomidagi yodgorlik muzeyida ko‘rishimiz mumkin. 

Me’mor Abdulla Bobohonov ishlab chiqqan loyiha asosida ushbu muzey sakkiz qirrali minoraga o‘xshash shaklda barpo etilgan. Me’morning rejalariga ko‘ra, binoning ichki devorlariga Ulug‘bekning hayotiy yo‘li va faoliyatini aks ettiruvchi devoriy asarlar ishlanishi nazarda tutilgan edi. Chingiz Axmarov yaratgan sakkizta monumental pannoda Ulug‘bek siymosi davlat arbobi, olim va ustoz sifatida yorqin tasvirlangan.

Muzey binosining ikkinchi qavatiga chiqqan tomoshabinning nigohi birinchi navbatda katta hajmdagi asosiy pannoga tushadi. Bu tasvir markaziy o‘rinni egallagan bo‘lib, joylashuvi, ko‘lami va mavzusiga ko‘ra butun kompozitsiyaning markaziy qismiga aylangan.

Mazkur asarda qadimiy Samarqandning Ko‘hak tepaligidan ochiladigan manzarasi tasvirlangan bo‘lib, unda Ulug‘bek rasadxona tomida yulduz va sayyoralarni sinchiklab kuzatayotgani tasvirlanadi. Buyuk astronom butun diqqat-e’tiborini osmon jismlarini o‘rganishga qaratgan. Zalning havorang shiftida yulduzlar tasviri joy olgan bo‘lib, bu elementlar asarning mazmunini yanada boyitgan. Har bir yulduz guruhi o‘z nomiga mos tarzda - ba’zida oqqush, ba’zida latofatli qiz, yana birida kamondan o‘q otmoqchi bo‘lgan yigit timsollari bilan ramziy tarzda chegaralangan.

Bugungi kunda ham Sharq miniatyurasi va Chingiz Axmarov an’analari asosida rangtasvir kompozitsiyasi ishlash ko‘pchilik ijodkorlar uchun ilhom manbai hisoblanadi. Yosh ijodkor tasviriy san’at kompozitsiyasi yaratar ekan, avvalo, o‘zi uchun ilhom manbaini topishi juda muhim.  Sharq adabiyoti va xalq rivoyatlariga asoslangan g‘oyalar uchun “Layli va Majnun”, “Shohnoma”, “Navoiy g‘azallari” kabi asarlarni o‘qish, Chingiz Axmarovning ushbu mavzudagi “Alisher Navoiy”, “Maqom ijrochilari”, “Bahor bayrami” kabi asarlarini tahlil qilish katta ahamiyatga ega. Undagi ranglar gammasi, uslubiy xususiyatlar, obrazlar ijodkorga ilhom bag‘ishlaydi. Masalan, kompozitsiya uchun yosh rassom Navoiyning “Layli va Majnun” asaridan “Layli va Majnunning birinchi uchrashuvi”, «Majnunning sahrodagi jonivorlar ichidagi hayoti” kabi syujetlarni tanlashi mumkin. Yoki Firdavsiyning “Shohnoma” asaridagi Rustam va Suxrob, Siyovush va Afrosiyob obrazlari ijodiy ilhomlanish uchun yaxshi mavzu bo‘la oladi. 

Navoiy g‘azallaridagi kishiga orom bag‘ishlovchi manzara qo‘ynida oshiq va ma’shuqlarning majoziy ishq sahnalari yoshlar uchun ajoyib mavzu bo‘lishi mumkin. Yuqoridagi asarlarda o‘z ifodasini topgan millatimizga xos sevgi - vafo va yuksak ishqiy fidoiylik tarannumi bugungi innovatsiyalar asridagi zamonaviy yoshlar tarbiyasida ham hanuzgacha o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan mavzu hisoblanadi. Bu o‘sha paytdagi yoshlarning o‘zaro munosabatidagi samimiy munosabat, mehr-muhabbat, nazokat va kamtarlik, islomiy hoksorlik bilan birga yigitlardagi qat’iyat va jahd, qizlarning ko‘zlari va harakatidagi nozli hamda sirli qarashlar, sadoqatga yo‘g‘rilgan sevgi majoralari zamonaviy yoshlar uchun katta ma’naviy ozuqa berishi mumkin. Talabalar to‘plagan materiallari asosida rangtasvir kompozitsiyasi yaratish yangi g‘oyalar ustida ishlaydi. Ular tasvirlash vositalarining imkoniyatlari, rang va tus uyg‘unligidan foydalanib kompozitsiyada ushbu munosabatlar va muhitni ifodalashlari mumkin. Bu bosqichda mashhur rassomlar tajribalariga suyangan holda ularning asarlaridan ilhomlanib asosiy kompozitsion yechimni topish uchun turli variantlarda qoralama eskizlar bajarish talab etiladi.

Ruhiy tarovat va ishqiy ifodani sharq miniatyura asarlarida ishlatiladigan falsafiy ramzlar orqali boyitilishi rangtasvir kompozitsiyasining qiymatini yanada oshiradi. Bu albatta, yosh ijodkorning milliy merosimiz durdonalari hisoblangan badiiy adabiyotlarni ko‘proq mutoala qilishi, tasviriy san’at kompozitsiyasiga oid qonuniyatlarni bilishi, klassik va zamonaviy san’at sirlarini o‘rganishi, texnik mahoratini oshirib, tahliliy tafakkurini rivojlantirishni talab qiladi.  

Sharq miniatyura rangtasvirining ramziy akssesuarlaridan foydalanishi jozibador kompozitsiya yaratishlari uchun yaxshi imkoniyat beradi. Musulmon dunyosida musavvir uchun din tomonidan chizilishi ta’qiqlangan avliyolar portretni tasvirlash uchun odatda minatyura rangtasvirida quyidagi ramziy aksessuarlarni qo‘llanilgan:

ilohiy kuchga egaligi, tabarrukligining belgisi sifatida inson qomatidagi yuz qismi parda bilan to‘silib, bosh orqasidagi fon oltin, olov rangli bo‘yoqlar bilan ifodalangan;

shohlar sulolasi va hukumat belgisi - qarqara patlaridan serhasham salla 

sarv daraxti - Yaratganning ramziy tasviri;

majnuntol - oshiq insonning ichki ruhiy holati ramzi;

yozuv unsurlari - qahramonning bilimdonligi, she’riyatga, proza qonunlariga moyilligi;

piyola va o‘riklar - kishining moddiy jihatdan kamtarligi;

sharob - dunyoni bilish ramzi;

kamon xalqasi - harbiy salohiyati ramzi;

oppoq salla- ollohdan qo‘rqish, olim va dinning himoyachisi;

choponlarda qurigan shox ko‘rinishidagi naqshlar - borliq-olamga befarqlik;

oq rang - qahramonning tozaligi ramzi;

sher - mardlik, jasorat, kuchlilik, hokimlik;

bulbul - sadoqat;

ohu - go‘zallik, himoyasizlik;

gul - go‘zallik, muhabbat, yaxshilik, himmat ifodasi;

seryaproq atirgul - yoshlikning nazokatini anglatadi;

oq atirgul - bokiralik;

pushtirang atirgul niholi - yoshlikning gulday ochilishi;

bo‘tako‘z - xotiralar;

sariq atirgul - er‑xotinlik muhabbati. To‘q qizil gullar yosh xonimlarga to‘g‘ri kelmaydi, ular janoblarga tegishli bo‘lib, otashin muhabbat ma’nosini anglatadi, sambitgul, qizil chinnigul, ko‘knor, lotin chechagi shular qatoridadir.

o‘rik guli - birga bo‘lish iltimosi;

 behi guli - nafratiga qaramay sidqiddildan sevmoq, oq akas - sof muhabbat, aloye ‑ haqorat, astra ‑ sirli niyat, bo‘tako‘z ‑ oddiylik, noziklik;

qalampir - har xil yomonliklardan asrash, achchiq ta’m;

anor, ezgulik, to‘qchilik, to‘kin‑sochinchilik va yetuklik ramzi;

bodom - baxt iqbol ramzi;^[7]

agar qahramon ko‘plab yamoqli chopon va yog‘och oyoq kiyimi kiygan bo‘lsa - moddiy boyliklardan hazar qilish ramzi;

agar personaj minatyurada alohida ramka bilan ajratilgan bo‘lsa - bu jang tafsilotidan tashqi tomonda degan ramzni bildiradi.

Sharq miniatyura asarlari an’analari asosida kompozitsiya yaratish uchun mustaqil ravishda tarixiy va zamonaviy adabiyotlar, ilmiy manbaalarni sinchiklab o‘rganing.  Ilhom olish uchun mashhur rassomlar ijodini kuzating, tug‘ilgan g‘oyalaringiz asosida ko‘plab qoralamalar ishlashdan eringmang.

Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:

1. Kompozitsiya nima va uning asosiy komponentlari nimalardan iborat?

2. Rassom asarida muvozanatni qanday vositalar orqali ta’minlashi mumkin?

3. Rangtasvirda yorug‘lik manbai va uning ta’siri qanday ifodalanadi?

4. Atmosfera va fazoviy chuqurlik effektlari realizmda qanday ahamiyatga ega?

5. Mashhur rassomlarning asarlarida kompozitsion muhit qanday aks etgan? Misollar keltiring.

Mustaqil taʼlim uchun topshiriqlar:

1. Tasviriy san’at kompozitsiyasi fanining qisqa rivojlanish tarixiga oid adabiyotlarni o‘rganish.

2. Adabiyotlar va turli manbaalardan kompozitsiya fanining rivojlanish tarixi haqidagi ma’lumotlarni o‘rganish.

3. Kompozitsiya - bu obrazlarning joylashuvi va ularning o‘zaro aloqasidir. U fazo, yorug‘lik, rang va plastikaning uyg‘unligidan tashkil topadi. Ushbu ta’rifning zamonaviy san’at asarlariga tatbiqini misollar orqali tahlil qiling (1-2 sahifa).

4. “Yorug‘lik manbai va atmosferik muhit yordamida obyektlar chuqurligini yaratish” mavzusida 2-3 ta buyumdan iborat oddiy natyurmort ranglavhasi ishlang. Asarda yorug‘lik va soyalar yordamida fazoviy tuzilmani aniq ifodalashga harakat qiling.

2-mavzu. O‘ylangan kompozitsiya asosida qoralama eskizlar ishlash

Jiddiy kompozitsiya yaratishni niyat qilgan ijodkor, ishlashdan oldin kompozitsiya asoslari va qonuniyatlarini bir eslab o‘tishi lozim bo‘ladi.  Har qanday mahorat bilan bajarilgan qalamchizgini ham noto‘g‘ri tuzilgan kompozitsiya bilan buzib qo‘yish mumkin. Kompozitsiya - bu nafaqat surat tekisligida obyektlarni mahorat bilan joylashtirish, yaxlit umumiylikka birlashtirish, balki tomashabin e’tiborini unga jalb qilish demakdir. Xorijiy mualliflar bu haqida “Kompozitsiya har qanday badiiy asarning poydevoridir; mustahkam tuzilmasiz hatto juda aniq ishlangan rasm ham kuchini yo‘qotadi[8]” degan fikrni bildiradi.

Kompozitsiya - bu nafaqat surat tekisligida obyektlarni mahorat bilan joylashtirish, yaxlit umumiylikka birlashtirish, balki tomashabin e’tiborini unga jalb qilish demakdir. To‘g‘ri kompozitsiyani ko‘pincha rassom o‘z hissiyoti bo‘yicha topadi, buni sezish kerak, lekin bunga o‘rganib bo‘lmaydi degan xulosa chiqarmaslik ham kerak. Kompozitsiya ustida ishlaganda har doim insonning idrok etish xususiyatlarini hisobga olish kerak. Unda tomashabin nigohi butun kartina tekisligi bo‘ylab tarqalishi zarur. Shuning uchun rassomlar «nigoh»ni jalb etish uchun kompozitsiyada geometrik shakllarga o‘xshash bo‘lgan ma’lum bir usullardan foydalanishadi. Kompozitsiya ma’lum qonuniyatlar asosiga quriladi. Uning qonun-qoidalari va usullari o‘zaro bog‘liq hamda kompozitsiya tuzish jarayonida birgalikda ishlaydi. 

Yaxlitlik va ajralmaslik qonuni bo‘yichaifodalanadigan obyektlar sonining qanchaligidan qat’iy nazar sizning kompozitsiyangiz tomashabin tomonidan yaxlit idrok etilishi kerak. Bu yerda aynan obyektlarning joylashishi juda muhim sanaladi. Ularning har biri tomashabinga alohida o‘ziga xos zavq bag‘ishlaydi, agar uni muvofiqlashtirilmasa - tasvir tarqoq xususiyatga ega bo‘lib qoladi, kartinaning umumiy effektini kamaytirib, unda asabiy holatni yaratadi. Barcha elementlar g‘oyaviy va fazoviy joylashishi jihatidan o‘zaro bog‘langan bo‘lishi, kompozitsiyadar rang surtmalari kir yoki xira emas, balki yorqin va jarangdor bo‘lishi lozim. 

Tasviriy san’atdagi  kartina tekisligida buyumlar va figuralarning ma’lum qoidalar asosida joylashuvi kompozitsiyaning ijobiy yechimi sifatida xizmat qiladi.

Bu bosqichda kompozitsion variantlarni shakllantirish uchun qalamda klassik, modern va simvolik uslublarda bir nechta variantda qoralama eskizlar bajariladi. Ushbu qoralamalarni ishlash jarayonida kompozitsiya markazi, fon va mayda bo‘laklar munosabati to‘g‘ri olib borilishini nazorat qilib borish kerak. Shu bilan birga Sharq miniatyura asarlari va Ch. Axmarov ijodiga xos bo‘lgan naqsh elementlari va kompozitsion ritmik takrorlanish usulini sinchiklab o‘rganing. Eskiz bajarganda iloji boricha ijodiy yondashib, figuralar va atrof muhitning o‘zaro bog‘liqlikligini saqlashga harakat qiling. Masalan, an’anaviy markazlashgan kompozitsiya o‘rniga, Axmarov uslubini saqlagan holda diagonal yoki asimmetrik komponovkalarni ham sinab ko‘rish mumkin. Personajlarni markazda emas, burchakda joylashtirib, harakat yo‘nalishi orqali dinamik harakat yaratishga harakat qilishingiz mumkin.

Villem Kalf. “Qisqichbaqa, ichimlik shoxi va stakanlar bilan natyurmort”. 1653-y. 

Qoralama izlanishlarda Axmarov asarlaridagi murakkab me’moriy panorama va odamlarning o‘zgaruvchan holatini nafaqat proporsional, balki emotsional aksentlar bilan boyitgan holda qayta ishlash mumkin. Unda bino va tabiat o‘rtasidagi munosabatni o‘zgacha rakurslarda tadkiq etish ham ijodiy kompozitsiyaga yangi mazmun kiritadi.

Hayotiy voqeliklar, oilaviy munosabatlar yoki ta’limga oid zamonaviy mavzularni Sharq miniatyura uslubida ifoda etish ham mumkin. Qoralamada ushbu zamonaviy elementlar uchun an’anaviy ornamentlar bilan uyg‘unlashgan fon yaratish yangi o‘ziga xos kompozitsiya yaratilishiga olib keladi. Axmarovning pastelga monand, nozik, uyg‘un ranglaridan ilhomlanib, bir kompozitsiya uchun 3 ta turli koloritli variant (masalan: monoxrom, kontrast va an’anaviy) usullarda eskiz ishlang. Bu orqali kompozitsiyada kayfiyat va mazmun o‘zgarishini olib kirish mumkin. Kolorit va rang yechimini topishda kreativ yondashishga harakat qiling. Qoralamada Ch. Axmarovning adabiy syujetlardan foydalanish an’anasini davom ettirib, tasvir va ilhom manbasi bo‘lgan g‘azallardan parcha keltirgan holda kalligrafik yozuvlarni bir kompozitsiyada uyg‘unlashtirish ham mumkin.

Al’bomga eskiz qilar ekansiz, har bir g‘oyangizni qisqacha sharhlar bilan izohlab boring, bu keyingi bosqichdagi kartinangizdagi rang-tusni belgilovchi yoki kompozitsiyaga yangi mazmun olib kiruvchi elementlar qo‘shish yoki boshqa ma’lumtlarga oid bo‘lishi mumkin. Eskizda kompozitsiya variantlari qidirish uchun sun’iy intellekt ya’ni  AI imkoniyatlaridan ham foydalanib ko‘ring.  Bu sizning kompozitsion fikrlashingizni kengaytiradi. Lekin, shu o‘rinda  alohida ta’kilab aytish kerak-ki, AI vositasidan eskizning tayyor bo‘lishi yoki chizish o‘rnini bosuvchi vosita sifatida emas, balki variantlar yaratish, rang mutanosibliklarini sinash va ornament tahlili uchun qo‘shimcha mashq vositasi sifatida foydalanishi lozim. Axmarov asari va o‘z qoralama eskizingizni qiyoslab, qaysi jihatlarda shakl, mazmun, yondoshuv farqli ekanini belgilab boring. Tus yechimini topish uchun grizaylda eskizlar ishlang, rang yechimini aniqlash uchun ranglavhalar bajaring. Estetik va mantiqiy tahlil qiling, mavzuingizni tarixiy manbaalarni sinchiklab o‘rgangan holda shakllantiring.

Asosiy g‘oyangizni tushuntirgan holda eskizlaringizni o‘qituvchi va boshqa talabalar muhokamasiga qo‘yib, ularning fikrini o‘rganing. Mana shunday klaster muhiti asosida talabalar bir-birining eskizini ko‘rib, ko‘p tomonlama tahlil  (peer-review) qiladi va o‘zaro fikr almashish orqali kompozitsiyaning yangi qirralarini ochishga muvaffaq bo‘lishi mumkin. Tasviriy san’atda kompozitsiya yaratish jarayoni - bu faqat oddiy  “rasm chizish” emas, balki ko‘p fanlar mazmunini birlashtirgan tahliliy jarayonidir. Rassom kompozitsiyani mukammal qurishi uchun ko‘p qirrali bilimlarga tayanadi. Shu ma’noda fanlararo bilimlar rassom uchun nafaqat muhim, balki kompozitsiya yaratishning zaruriy shartdir.

Ch. Axmarovning 1962-1963 yillarda “Ulug‘bek yulduzi” filmiga ishlangan eskizlardan namunalar

Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:

1. Qaysi jihatlar Behzod ijodini XV-XVI asrlar Yevropa badiiy an’analari bir-biriga yaqinlashtiradi? 

2. Kamoliddin Behzodning ijodidan ta’sirlangan Yevropalik mashhur rassom kim va qachon qanday asar yaratgan? 

3. Kompozitsiya yaratishda tomoshabinning nigohi qay tarzda surat tekisligida tarqalishi muhim?

4. Kompozitsiyada simmetriya va asimmetriyaning farqi va ulardan qanday holatda samarali foydalanish mumkin?

5. Rangtasvir kompozitsiyasida kalligrafik yozuv va rang yechimlari qaysi uslubiy funksiyani bajaradi?

Mustaqil ta’lim uchun topshiriqlar:         

1. Turli manbaalardan foydalanib L. da Vinchi, Mikelandjeloning asarlarini tahlil qilish, Rafael Santi ijodi va Paolo Veroneze ijodini o‘rganish.

2. K. Behzod  va Chingiz Axmarov ijodi va uning jahon tasviriy san’atiga ta’siri haqida qo‘shimcha ma’lumotlar to‘plash, miniatyura san’ati asarlarini tahlil qilishni o‘rganish.

3. “Sharq miniatyurasi an’analari va zamonaviy rangtasvir uyg‘unligidagi kompozitsiya uchun qoralama eskizlar yarating.