Muallif: Ibadullayev Doniyor Kuvandikovich — pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), Chirchiq davlat pedagogika universiteti Axborot texnologiyalari va sun’iy intellekt kafedrasi katta o‘qituvchisi.
Kalit so‘zlar: generativ sun’iy intellekt, ChatGPT, UNESCO, akademik halollik, ma’lumotlar maxfiyligi, raqamli pedagogika
Nega bu mavzu dolzarb?
ChatGPT kabi generativ sun’iy intellekt vositalari matn, kod, rasm va test savollarini bir necha soniyada yaratadi. Talabalar ulardan referat va dasturiy kod yozishda faol foydalanmoqda, o‘qituvchilar esa ikki savol oldida qolmoqda: bu vositalardan qanday foydalanish mumkin va talaba ishini qanday adolatli baholash kerak?
UNESCO nimani tavsiya qiladi?
UNESCO 2023-yil 7-sentabrda “Guidance for generative AI in education and research” — generativ AI’dan ta’lim va tadqiqotda foydalanish bo‘yicha birinchi global qo‘llanmani e’lon qildi. Qo‘llanmaning asosiy g‘oyasi — insonga yo‘naltirilgan yondashuv: texnologiya o‘quvchining mustaqil fikrlashi va ijtimoiy ko‘nikmalarini almashtirmasligi, balki qo‘llab-quvvatlashi kerak.
Qo‘llanmada hukumatlar uchun yetti asosiy qadam taklif qilingan. Ular orasida:
- ma’lumotlar maxfiyligini himoya qilish standartlarini qabul qilish;
- AI vositalaridan sinfda mustaqil foydalanish uchun 13 yosh chegarasini ko‘rib chiqish;
- AI etikasini tartibga solish va mualliflik huquqi qonunchiligini moslashtirish;
- o‘qituvchilarni AI bo‘yicha o‘qitish.
O‘qituvchi uchun 7 ta amaliy qoida
- Natija — bu qoralama. AI yaratgan dars ishlanmasi yoki test har doim o‘qituvchi tomonidan tekshiriladi va tahrirlanadi.
- Faktlarni tekshiring. Generativ AI ishonchli ko‘rinadigan, lekin xato ma’lumot (“gallyutsinatsiya”) berishi mumkin: sanalar, raqamlar va manbalarni asl manbadan tasdiqlang.
- Shaxsiy ma’lumot kiritmang. O‘quvchilarning ismi, baholari va boshqa shaxsiy ma’lumotlarini umumiy AI xizmatlariga yozmang.
- Qoidalarni oldindan e’lon qiling. Har bir topshiriq uchun AI’dan foydalanish ruxsat etilgan, shartli yoki taqiqlanganini aniq yozing.
- Jarayonni baholang. Faqat yakuniy matnni emas, balki reja, qoralama va og‘zaki himoyani ham baholang — bu akademik halollikni kuchaytiradi.
- Manbani ko‘rsatishni o‘rgating. Talaba AI’dan foydalangan bo‘lsa, qaysi vosita va qaysi bosqichda ishlatganini yozishi kerak.
- Tanqidiy fikrlashni rivojlantiring. AI javobini tahlil qilish, xatosini topish va yaxshilashni topshiriqning o‘ziga aylantiring.
Amaliy misol
“Dasturlash” fanida talabaga shunday topshiriq berish mumkin: AI yordamida ro‘yxatni saralash funksiyasini yarating, so‘ng kamida uchta test yozib, AI kodidagi xatoni toping va tuzating. Bu holda AI taqiqlanmaydi, balki o‘rganish obyektiga aylanadi.
Xulosa
Generativ AI ta’limdan ketmaydi. Uni taqiqlash emas, balki aniq qoidalar asosida, o‘qituvchi nazorati ostida va o‘quvchi manfaati uchun qo‘llash — UNESCO tavsiyalarining asosiy mazmuni.
Foydalanilgan manbalar
- Miao F., Holmes W. Guidance for generative AI in education and research. — Paris: UNESCO, 2023. — ISBN 978-92-3-100612-8. URL: unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693
- UN News. UNESCO calls for regulations on AI use in schools. — 7 September 2023. URL: news.un.org/en/story/2023/09/1140477