Sun’iy intellekt (SI), ayniqsa generativ SI vositalari, so‘nggi yillarda ta’lim jarayoniga juda tez kirib keldi. Talabalar matn yozish, kod tuzish va rasm yaratishda, o‘qituvchilar esa dars ishlanmalari, topshiriqlar va baholash mezonlarini tayyorlashda bu vositalardan faol foydalanmoqda. Ular ta’limni shaxsiylashtirish va o‘qituvchi vaqtini tejash uchun katta imkoniyat yaratadi. Biroq har qanday kuchli texnologiya kabi SI ham aniq axloqiy qoidalar asosida qo‘llanilishi kerak. Ushbu maqolada ta’limda SI dan foydalanishning oltita etik tamoyili, axborot texnologiyalari fanlaridan amaliy misollar va talabalar uchun “SI dan foydalanish deklaratsiyasi” namunasi taklif etiladi.
Nega etika muhim?
SI tizimlari xato qilishi, mavjud bo‘lmagan manbalarni “to‘qib chiqarishi” va o‘qitilgan ma’lumotlardagi noxolisliklarni takrorlashi mumkin. Ular foydalanuvchi kiritgan ma’lumotlarni qayta ishlaydi, demak shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi masalasi paydo bo‘ladi. Talaba SI yozib bergan matn yoki kodni o‘z ishi sifatida topshirsa, bu akademik halollikka zid keladi. Shu sababli savol “SI dan foydalanish kerakmi?” emas, balki “qanday qilib to‘g‘ri va mas’uliyatli foydalanish kerak?” degan ko‘rinishda qo‘yilishi lozim.
Me’yoriy asoslar
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-oktabrdagi PQ-358-son qarori bilan “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasi” tasdiqlangan. Strategiyada SI texnologiyalarini ijtimoiy soha, jumladan ta’limga joriy etish bilan birga inson manfaatlarining ustuvorligi va sohani tartibga soluvchi me’yorlarni takomillashtirish vazifalari belgilangan. Xalqaro miqyosda YUNESKOning 2021-yilda qabul qilingan “Sun’iy intellekt etikasi bo‘yicha tavsiyanoma”si inson huquqlari, shaffoflik, adolatlilik va inson nazorati tamoyillarini asosiy talab sifatida belgilaydi. Yevropa Ittifoqining 2024/1689-son SI to‘g‘risidagi reglamentida esa ta’limda baholash va qabul uchun qo‘llaniladigan SI tizimlari yuqori xavfli tizimlar qatoriga kiritilgan.
Oltita etik tamoyil
- Akademik halollik – SI yordamida tayyorlangan qism ochiq ko‘rsatiladi, yakuniy ish esa talabaning o‘z fikri va mehnati mahsuli bo‘ladi.
- Shaffoflik – o‘qituvchi ham, talaba ham qaysi bosqichda va qaysi vosita qo‘llanilganini aytib o‘tadi.
- Shaxsiy ma’lumotlar himoyasi – talabalarning ism-familiyasi, baholari va boshqa shaxsiy ma’lumotlari ochiq SI xizmatlariga kiritilmaydi.
- Inson nazorati – baho qo‘yish va talaba haqida qaror qabul qilishda yakuniy so‘z doimo o‘qituvchida qoladi.
- Adolatlilik – SI vositalaridan foydalanish imkoniyati barcha talabalar uchun teng bo‘ladi, pullik vosita imtiyozga aylanmaydi.
- Tanqidiy fikrlash – SI javobi tayyor haqiqat emas: u tekshiriladi, manbalar bilan solishtiriladi va baholanadi.
Amaliy misollar
“Kompyuter grafikasi” fanida. Talaba SI yordamida reklama banneri uchun rasm yaratadi, so‘ng uni grafik muharrirda qayta ishlaydi. Topshiriqqa qo‘yiladigan talab: qaysi vosita va qanday so‘rov (prompt) ishlatilganini, rasmning qaysi qismi qo‘lda o‘zgartirilganini hamda vositaning foydalanish shartlari tijorat maqsadida qo‘llashga ruxsat berishini ko‘rsatish. Bu talabani mualliflik huquqi va litsenziya masalalariga e’tibor berishga o‘rgatadi.
“Web dizayn” fanida. Talaba SI yordamida sahifa maketining HTML/CSS kodini oladi, keyin uni qo‘lda tahlil qiladi: kod qatorlarini izohlaydi, qulaylik (accessibility) talablariga moslashtiradi va kamida ikkita xatoni topib tuzatadi. Baho kodning o‘zi uchun emas, balki talabaning tahlili va tuzatishlari uchun qo‘yiladi.
“Sun’iy intellekt tizimlari” fanida. Talabalar bitta savolni bir nechta SI vositasiga berib, javoblardagi farqlar, xatolar va noxolislik holatlarini aniqlaydi hamda natijani qisqa hisobot shaklida taqdim etadi. Bu mashg‘ulot SI ning cheklovlarini amalda ko‘rsatadi.
“SI dan foydalanish deklaratsiyasi” namunasi
Har bir mustaqil ish oxirida talaba quyidagi kabi qisqa izoh qoldirishi tavsiya etiladi:
“Ushbu ishni tayyorlashda [vosita nomi]dan [reja tuzish / matnni tahrirlash / kod xatosini topish] uchun foydalandim. SI taklif qilgan ma’lumotlarni [manbalar] bilan tekshirdim. Ishning asosiy mazmuni, xulosalar va tahlil o‘zimga tegishli.”
Bunday deklaratsiya taqiqlash o‘rniga ochiqlikni rag‘batlantiradi va o‘qituvchiga talabaning haqiqiy hissasini baholash imkonini beradi.
O‘qituvchi uchun tavsiyalar
- Fan sillabusida SI dan foydalanish qoidalarini aniq yozing: qaysi topshiriqlarda ruxsat etiladi, qaysilarida taqiqlanadi va qanday ko‘rsatiladi.
- Topshiriqlarni jarayonga yo‘naltiring: reja, qoralama, og‘zaki himoya va refleksiya SI ni ko‘r-ko‘rona ishlatish ehtimolini kamaytiradi.
- SI ni aniqlovchi dasturlar natijasiga yagona dalil sifatida tayanmang – ular ham xato qiladi, shuning uchun talaba bilan suhbat orqali aniqlik kiriting.
- SI yordamida tayyorlagan o‘quv materiallaringizni albatta o‘zingiz tahrir qiling va mazmunini tekshiring.
Xulosa
Pedagogika universiteti uchun bu masala ikki karra muhim: biz nafaqat o‘zimiz SI dan to‘g‘ri foydalanishimiz, balki maktabda ishlaydigan bo‘lajak o‘qituvchilarni ham bunga o‘rgatishimiz kerak. SI o‘qituvchining o‘rnini bosmaydi, ammo undan halol, shaffof va mas’uliyatli foydalana oladigan pedagog ta’lim sifatini sezilarli oshiradi. Raqamli savodxonlik bugun SI savodxonligi va SI etikasisiz to‘liq bo‘lmaydi.
Foydalanilgan manbalar
- O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 14.10.2024 yildagi PQ-358-son “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori. URL: lex.uz/docs/7158604
- UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. — Paris: UNESCO, 2021. URL: unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000381137
- Miao F., Holmes W. Guidance for generative AI in education and research. — Paris: UNESCO, 2023. URL: unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386693
- Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council (Artificial Intelligence Act). URL: eur-lex.europa.eu/eli/reg/2024/1689/oj
Muallif: Boymurodov Adham Xushimqulovich — pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent, Chirchiq davlat pedagogika universiteti “Axborot texnologiyalari va sun’iy intellekt” kafedrasi dotsenti.